Anuario Musical  (79)
ISSN-L: 0211-3538, eISSN: 1988-4125
https://doi.org/10.3989/anuariomusical.2024.79.513

Iberia canta a sus santos. Los himnos de la liturgia hispánica dedicados a los santos ibéricos

Iberia sings to its saints. The hymns of the hispanic liturgy dedicated to the iberian saints

 

HIMNOS DE RITO HISPÁNICO PARA SANTOS IBÉRICOS

 

Todas las liturgias cristianas veneran a una serie de santos universales, como la Virgen, los ángeles, los apóstoles y algunos profetas y mártires de los inicios del cristianismo. Todas ellas, celebran especialmente sus santos «propios», los que de alguna manera relacionan con su territorio por nacimiento —como Vicente en Valencia—, muerte —Torcuato en Guadix—, por poseer una reliquia —Eulalia o Pelayo en Oviedo—, o por haber realizado una estancia —Saturnino en Pamplona—.

Una de las formas en las que se venera a los santos es a través del culto a sus restos o reliquias. A los lugares poseedores de reliquias se realizaban peregrinaciones y en ellos se creaban poblamientos y se construían iglesias.1Pedro Castillo Maldonado, Los mártires hispanorromanos y su culto en la Hispania de la Antigüedad Tardía (Granada: Universidad de Granada, 1999), 322-351. Otra forma de veneración a los santos es la lectura de sus «vidas» (vitae) o «leyendas» (legendae) —atestiguadas desde el siglo V en África, como indican los sermones de Agustín de Hipona—; en el VI en la Galia, según Gregorio de Tours2Valeriano Yarza Urquiola, ed., Passionarium Hispanicum Saeculum X (Turnhout: Brepols, 2020), 5. y en el VII en Iberia con la de san Emiliano escrita por Braulio de Zaragoza ca. 640. Una tercera forma de veneración es la celebración de los oficios litúrgicos del santo en cuestión, en los que se incluye el canto de los himnos.

En la liturgia hispánica —la variante peninsular empleada entre los siglos V y XI—, textos litúrgicos como las missae3Las missae hispánicas son una serie de oraciones del oficio sin relación con el sacrificio de la misa. a menudo se relacionan con himnos y leyendas, inspirándose los unos en los otros y, también a menudo, son las únicas referencias directas a un santo a lo largo de todo su oficio, pues este suele ser el mismo para varios santos. Las fuentes literarias más antiguas que nos informan sobre el culto a los santos ibéricos son el Peristephanon de Prudencio (Aurelius Prudentius, ca. 348 - †405), las inscripciones y calendarios (desde el siglo VI), los libros litúrgicos (desde ca. 700) y las Vidas y Pasiones (desde el siglo IX, aunque algunas hayan sido compuestas en el VII).

Los himnos son cantos de alabanza a Dios. Sus textos en principio no eran necesariamente poemas —aunque sí eran cantados (cantus)4San Agustín los define así en sus Enarrationes in psalmos: Jean Paul Migne, Patrologiae cursus completus (París: Garnier, editores et J.-P. Migne successores, 1844-1864), 93:798: «Hymnus scitis quid est? Cantus est cum laude Dei. Si laudas Deum, et non cantas, non dicis hymnum: si cantas, et non laudas Deum, non dicis hymnum: si laudas aliud quod non pertinet ad laudem Dei, et si cantando laudes, non dicis hymnum. Hymnus ergo tria ista habet, et cantum, et laudem, et Dei».—, ni tenían un lugar fijo en la liturgia, pero desde sus orígenes gozaron de gran popularidad por su texto estrófico y su melodía repetitiva, que era recordada con facilidad. Sin embargo, sus textos no procedían de la Biblia, por lo que podían difundir conceptos heréticos y las autoridades recelaron de su inclusión en la liturgia.5Isidoro dice que cada himno tiene un texto «compuesto por talento humano», Christopher M. Lawson, ed., De Ecclesiasticis Officiis (Turnhout, Brepols, 1989), 7. Los himnos litúrgicos latinos comenzaron a emplearse en el s. IV en Milán, donde San Ambrosio popularizó el himno «ambrosiano», que tuvo una rápida difusión. Desde Milán los himnos pasaron al oficio de las horas de la regla de San Benito (ca. 530) y a todo el monacato europeo posterior.

En la Hispania romana del siglo IV, gran parte de la población seguía creencias religiosas distintas al cristianismo, pero durante el siglo siguiente —aunque se siguieron practicando credos como el priscilianismo, arrianismo, judaísmo o paganismo— el catolicismo era ya la religión mayoritaria de la sociedad.6Purificación Ubric Rabaneda, «La Iglesia y los Estados bárbaros en la Hispania del siglo V (409-507)» (tesis doctoral, Universidad de Granada, 2003), 173. Durante el reino visigodo (418-711), la ortodoxia episcopal se manifestaba a través de los concilios, que legislaban para todo el reino, cuyas actas aportan gran información sobre los himnos y la liturgia. En estas actas se ve la progresiva aceptación de estas piezas en la Península. El I Concilio de Braga en 561 prohibió cantar en la iglesia composiciones poéticas cuyo texto no estuviera en las Escrituras.7«Item placuit, ut extra psalmos vel canonicarum scribturarum novi et veteris Testamenti, nicil poetice conpositum in ecclesia psallatur, sicut et sancti præcipiunt canones», José Vives, Tomás Martín y Gonzalo Martínez, Concilios Visigóticos e Hispano Romanos (Barcelona: CSIC, 1969): Concilium I Bracarensis (561), can. XII. En 567, sin embargo, el Concilio de Tours promovía el canto de los himnos ambrosianos sugiriendo que se añadieran a ellos otros textos «dignos de ser cantados».8«Et licet libros Ambrosianos habeamus in canone, tamen quoniam reliquorum sunt aliqui, qui digni sunt forma cantare, volumus libenter amplectere praeterea, quorum auctorum nomina fuerint in limine prenotata; quoniam, quae fide constiterint, dicendi ratione non obstant». Friedrich Maassen, ed., Concilia Aevi Meroviongici, Hannover: Hahn, 1893: Concilium Turonense (567), can. 24. A finales del siglo VI comenzó cierta permisividad respecto al empleo de himnos en la Península: el II Concilio de Braga de 572 afirma que los clérigos no deben comer el pan sin cantar himnos y dar gracias a Dios después de la comida.9«Non oportet clericos vel laicos religiosos ante sacram horam diei tertiam inire convivia, neque aliquando clericos nisi hymno dicto edere panem, et post cibos gratias auctori Deo referre». Vives, Martín y Martínez, Concilios Visigóticos: ConciliumIIBracarensis (572), can. LXV. Dice el III de Toledo, de 589, que «los cuerpos de los religiosos deben ser conducidos al sepulcro entre himnos y cánticos».10«Quod religiosorum corpora cum hymnis et canticis tantum deferenda sint ad sepulchra», Concilium III Toletanum (589), can. XXII; Migne, Patrologia Latina, vol. 84. La fuente de Migne (sin citar) escribe «hymnis» donde otras dicen «psalmis» o «psallentium vocibus». En 633, el IV Concilio de Toledo autoriza —en Galia Narbonense e Hispania— el canto de los himnos citando el ejemplo de Cristo, que los cantó, y a las autoridades que los compusieron —Hilario y Ambrosio— y advierte que «aquellos que se atrevan a reprobar el canto de los himnos sean castigados con la excomunión».11«Excomunicatione plectenti qui hymnos reicere fuerint ausi.», Vives, Martín y Martínez, Concilios Visigóticos: Concilium IV Toletanum (633), can. XIII. Más aún, el VIII Concilio de Toledo de 653 decreta «que nadie de cualquier dignidad eclesiástica reciba un grado en adelante si no recita todo el salterio o los cantos habituales y himnos».12«Ut nullus cuiusquunque dignitatis ecclesiasticae deinceps percipiant gradum, qui non totum psalterium vel canticorum usualium et hymnorum». Vives, Martín y Martínez, Concilios Visigóticos: ConciliumVIIIToletanum (653), can. VIII. Así pues, los himnos se generalizaron en la liturgia hispánica no antes de la segunda mitad del siglo VI.

El rito hispánico consolidado que nos transmiten las fuentes desde ca. 70013En el Oracional que procede de Tarragona conservado en Verona, Biblioteca Capitolare, cod. 89. distinguía entre oficio público y claustral, existiendo para este último varias reglas diferentes, como la de San Isidoro o la de San Fructuoso. Los himnos se usaban en ambos oficios, aunque no en la misa. La estructura de estos oficios se organizaba —como en el rito romano— en torno a la salmodia, oraciones y determinados cantos (antífonas, responsorios e himnos). En el oficio claustral había solo un himno, el mismo para vísperas y matutinum, salvo en los oficios más importantes.14Emma Hornby, Kati Ihnat, Rebecca Maloy y Raquel Rojo, Understanding the Old Hispanic Office: Texts, Melodies, and Devotion in Early Medieval Iberia (Cambridge: Cambridge University Press, 2022), 64-65. En todos los oficios —públicos y claustrales— se cantaba un himno después de la salmodia del oficio de las horas o —si la hubiera— después de la breve lectura que la seguía. En el oficio matutino dominical se cantaba además como primera pieza del oficio el himno Aeterne rerum conditor, que también se cantaba en las horas menores como antepenúltima pieza, antes de la oración y del Pater noster. Por ello, los libros litúrgicos son la fuente primaria para recoger los textos himnódicos. Como sus propios textos mencionan a menudo, los fieles los cantanban y —a pesar de la falta de testimonios directos— posiblemente no solo dentro de la liturgia, pues son una de las pocas piezas que conocen de memoria.

En este trabajo me ocupo de los himnos dedicados a santos «ibéricos», es decir, a santas y santos nacidos (Vicente) o martirizados (Cucufate) en la Península. De algunos mártires hay testimonios tempranos, bien literarios, como Prudencio o el Martirologium Hieronimianum, o bien arqueológicos, pues algunos lugares de culto de los siglos IV y V, pueden asociarse a Acislo o a Fausto Januario y Marcial en Córdoba; Félix en Gerona; Emeterio y Celedonio en Calahorra; Vicente en Zaragoza, Valencia, Toledo y Sevilla; Justo y Pastor en Complutum; Fructuoso, Augurio y Eulogio en el río Francolí o Eulalia en Mérida.15Ubric, «La Iglesia», 404-458. Otros santos en cambio parecen ser legendarios o ficticios, pues no existen pruebas de su existencia. Por ejemplo, Céntola (Centollae) solo aparece mencionada en libros del siglo XI (S3 y PB7116Utilizo abreviaturas propias, que pueden verse desarrolladas al final de estre artículo, debido a que muchos de los manuscritos que cito no tienen música y carecen de sigla RISM.) y no está documentada. Hay también casos de duplicidad hagiográfica17Se crea un santo ficticio adaptando la historia y datos de otro —u otros— a historias o leyendas locales. Otro caso es el de Eulalia de Mérida y de Barcelona, en el que la segunda es la duplicada. casi siempre con mujeres, siendo la santa hispana la legendaria: Columba de Sens y Columba de Nájera (o de Córdoba), Eufemia de Calcedonia y de Orense, Marciana de Mauritania y de Toledo, Cristina de Fenicia y de Osma. También sucede con Caprasio de Agén y de Soria. Incluso hay santos imaginados cuyo origen se debe a un error o semejanza de nombre, así Esperato de Cartago se convierte en Esperato de Cartago Nova (Cartagena) o Victoris et Basilii de Sevilla, que solo están en el Calendario de Córdoba (961), son una lectura incorrecta de Victoris ex Basilia (Víctor, de la catacumba Basilia).18José Vives, «Santoral visigodo en calendarios e inscripciones», Analecta Sacra Tarraconensia 14 (1941): 15. De estos santos improbables no se conservan textos ni documentos, lo cual hace pensar que fueron santos «creados». Otra cuestión es la «apropiación» de santos por medio de la posesión de reliquias, como Juan Bautista —del que Gregorio Magno envió una reliquia a Recaredo ca. 59619Se trata de unos cabellos del santo, aunque también le envió una llave que había tocado el cuerpo de san Pedro, un trozo de la cadena con la que este fue llevado al suplicio y una cruz con un fragmento del madero de la cruz de Cristo. Dag Norberg, ed., S. Gregorii Magni Registrum Epistularton (Turnhout: Brepols, 1982), 47-49 (Gregorius Leandro episcopo de Spaniis, a. 591).—, Sebastián, Santiago, Eulalia,20Las reliquias de Eulalia de Mérida fueron llevadas a Pravia por el rey Silo (774-783) y a Oviedo por Alfonso II (791-842). Alfonso III llevó a Oviedo las de los santos Eulogio y Leocricia en 883. o santos de especial devoción en Iberia desde antiguo (Cipriano, Tirso, Ginés o Saturnino).

Las fuentes de los himnos

 

Clemens Blume en Analecta Hymnica 27 (AH 27)21Clemens Blume, Hymnodia Gotica. Die Mozarabischen Hymnen des alt-spanischen Ritus. Aus handschriftlichen und gedruckten Quellen (Leipzig: Otto Riesland, 1897)., menciona trescientos quince himnos de fuentes de rito hispánico de los que edita doscientos diez. Esto se debe a que algunos de esos himnos aparecen también en fuentes de rito romano y proceden de lo que Blume denomina un «corpus himnódico extranjero», es decir, himnos compuestos por autores de los siglos IV o V como Hilario, Prudencio, Sedulio, Dámaso, Ambrosio —o en su estilo—. AH 27 los cita, pero no los edita porque considera que ya se habían asimilado en la Península ibérica antes del 700, al ser casi todos del Temporal, que ya estaba organizado en el siglo VII.22Blume: Hymnodia Gothica, 35; lo corrobora Justo Pérez de Urbel, «Origen de los himnos mozárabes», Bulletin hispanique 28 (1926): 19. Además, Blume cree que algunos himnos de Paulino de Aquileia, Rabano Mauro y otros (Ave maris stella, Ad coenam agni providi) entraron en la Península tras el siglo IX. Por eso tampoco edita el Diurnal hispánico ni el Común de los santos, pues contienen casi los mismos himnos y en el mismo orden que los romanos y los considera precarolingios. Sin embargo, sí edita varios himnos del Breviario de Cisneros23Breviarium secundum regulam beati Isidori (Toledo: Melchor Gorricio - Pedro Hagenbach, 1502). que los especialistas han determinado que son de origen medieval.

El 44 % de los himnos editados por Blume también fueron utilizados en el rito romano, lo que muestra la relación entre ambos ritos. Si nos limitamos al Santoral, podemos ver en Anexo 1a que numerosos himnos son comunes al rito hispánico y al romano. Sus características merecen ser comentadas por categorías. 24Las categorías hispánicas de santos son: Común de Santos; un Justo (mártir); un Confesor (no mártir); Vírgenes y una Virgen, como los primeros sacramentarios franco-gelasiano y gregoriano. Los manuscritos hispánicos no tienen común de mártires, de confesores ni de apóstoles; ni los romanos tienen común de vírgenes mártires, como han mostrado Emma Hornby, Marcus Jones y Melanie Shaffer, «Creating and Using Liturgies for the Commune sanctorum in Medieval Iberia», Royal Musical Association Research Chronicle (2024): 1-25. Estas autoras demuestran que los compiladores del Común de Santos hispano usaron diferentes estrategias para generarlo en diferentes procesos y capas de adición de materiales: algunos de sus textos generaron nuevas composiciones para determinadas celebraciones de santos específicos, pero también materiales de liturgias propias de santos dieron lugar a piezas del Común.

Muchos himnos del Común de santos hispano están presentes en el himnario romano, seis de ellos fueron compuestos por Ambrosio o en su estilo, mientras que los demás son anónimos. La mayoría de ellos aparece en fuentes romanas desde el siglo X, por lo que parece que su origen es romano. Solo cinco himnos del Común de Santos hispano no se usan en el rito romano: Confessor hic probabilis, Deus immensa trinitas / corona, Deus inmensa trinitas / unitas, Laudes, sanctorum martyrum y Rector, redemptor conditor. Otro, Insignem, Christi martirem, solo se conserva en las fuentes cisnerianas del siglo XVI.

De los himnos para santos universales y la Virgen, varios parecen ser hispánicos, pues sus fuentes romanas son el Himnario de Moissac y en el de San Severino de Nápoles (PB92), fuente del siglo X muy relacionada con la Península, pues contiene el «Prólogo» al himnario hispano del que hablaré enseguida. Por su parte, Tibi Christe, aparece como adición —del siglo XI— en L8 y en fuentes del siglo XI de toda Europa. Pérez de Urbel considera Martini confessor dei compuesto fuera de la Península en el siglo XI. Por último, los himnos de santos hispanos solo se conservan en fuentes romanas peninsulares o muy relacionadas con la Península (PB92, R205) o muy tardías (TOU, VI y otras), que podrían haberlos tomado en préstamo. Es importante recordar la relevancia de Prudencio y la influencia de los clérigos hispanos que, tras el año 711, llevaron estas tradiciones a toda Europa durante el renacimiento carolingio.25Véase por ejemplo Jacques Fontaine y Christine Pellistrandi, eds., L’Europe héritière de l’Espagne wisigothique (Madrid: Casa de Velázquez, 1992).

Es decir, de los himnos comunes al rito hispánico y romano, un grupo (subrayados en gris en el Anexo 1a) parece ser de composición hispánica pues, o bien aparecen solo en fuentes peninsulares, incluso tras el cambio de rito (Barcinon laete, Fons Deus, Fulget hic), o bien se ven en fuentes europeas tardías (En martyris Laurentii, Germine nobilis) o en fuentes muy relacionadas con el himnario hispánico, como el Himnario de San Severino de Nápoles (PB92)26Abreviado como PB92; F-Pn 1092 tiene música en O quam f. 49r, Alleluia piis f. 61r, Te centies f. 95r, Almi prophete f. 106v, Assertor aequo f. 107v y Urbs beata f. 139v. V-Rvat 7172 solo en Te centies f. 84r.— que contiene como prólogo el capítulo VI de De ecclesiasticis Officciis de San Isidoro,27F-Pn 1092 f. 1r: «In nomine Domini incipit prologus Isidori. Liber hymnariorum: Hymnum prius […]». lo cual lo relaciona con la creación del corpus himnódico visigodo. Tambien muy relacionado con la Península está el Himnario de Moissac (R205).28Con veintiocho melodías para treinta y un textos. Otros Himnarios con himnos comunes al rito hispánico son los de Laon (BE), Rheinhau (ZU) y Schäftlam (M27), del sur de Alemania —de donde proceden los restos de San Severino—. El segundo de ellos tiene varios himnos con música.

El Anexo 1a también muestra como los manuscritos silenses de rito romano BL48, BL49 y BL50 conservan muchos más himnos hispánicos que otras fuentes romanas españolas, esto refleja su papel como testigos de la transición entre ritos, ya que conservan la himnodia hispánica adaptada al nuevo rito. También puede verse como varias fuentes peninsulares del Císter usan himnos hispánicos, probablemente como un signo de su vuelta al origen y pureza del repertorio. Los textos de estos himnos habrían sido relativamente fáciles de localizar en el siglo XII, pero la procedencia de sus melodías sigue siendo una incógnita.

La mencionada colección AH 27 edita veintiseis himnos y cita otros once para santos de origen peninsular. El resto de sus himnos hispánicos del Santoral (en la Tabla 1), son del Común de Santos, de la BMV y de santos universales, entre los que destacan, por cantidad, cuatro para Ágata, Martín y Julián y Basilisa; tres para Sebastián y dos para Inés, Bábila, Cristina, Dorotea, Eugenia y Eufemia. El resto de piezas en AH 27 son ochenta himnos para el Temporal y veinticuatro para Oficios Votivos. Destaca en este corpus la abundancia de santos orientales, lo cual se podría relacionar con la posesión de la provincia de Spania por el Imperio Bizantino entre 552 y 624. En este periodo y también después, muchos padres de la iglesia hispana, como Leandro o Isidoro, realizaron largas entancias en Bizancio.

Tabla 1 Clasificación de himnos del santoral en AH 27 según dedicación y origen de los santos. 
Dedicados aOrigen de los santosN.º himnosSolo citados
BMV72
Común de santos1510
Santos universales7322
Oriente1931Adrián y Natalia; Bábila (2); Cristina (2); Cristóbal; Cosme y Damián; Quirico (2); Dorotea (2); Eufemia (2); Jerónimo; Julián y Basilisa (3); Mamedes y Tirso.1 (Román)
Italia1432Agata (3), Cecilia; Clemente; Eugenia (2); Hipólito; Justo y Abundio; Sebastián (4) y Esteban.433Ágata; Inés (2); Gervasio y Protasio.
África3 (Cipriano, Agustín, Esperato)0
Galia3 (Columba y 2 x Martín)1 (Martín)
Galia narbonense2 (Ginés y Saturnino)0
Ángeles, apóstoles…2734Andrés (2); Bartolomé (2); Santiago (3); translación de Santiago; Inocentes; Natividad de Juan B (4); Juan B; decapitación de Juan B.; Juan Ev., Lucas, Mateo (3), Miguel (2), Pedro, Felipe, Simón y Judas, Tomás (2).435Juan Ev., Lázaro, Miguel y Pedro y Pablo (estos dos últimos no aparecen en AH 27).
Santos hispanos (HR= hispanorromanos)2611
Bética836Hispanorromanos: Crispín; Fausto, Januario y Marcial (2); Geroncio; Servando; Ciriaco y Paula; Torcuato. Mozárabes: Eulogio y Leocricia.337Hispanorromanos: Zoilo, Servando y Germán. Mozárabe: Pelayo.
Cartaginense838Hispanorromanos: Justo y Pastor; Justa (2); Justa y Rufina; Vicente; Leocadia; Marciana; Vicente, Sabina y Cristeta.2 (HR: Engracia, Vicente
Tarraconense639Hispanorromanos: Cucufate; Facundo y Primitivo (2); Félix. Visigodo: Emiliano. Mozárabe: Nunilo y Alodia.440Hispanorromanos: Lorenzo; Fructuoso de Tarragona (2); Emeterio y Celedonio.
Gallecia1 (HR Marcelo)0
Lusitania3 (HR: 2x Eulalia, Versísimo, Máxima, Julia)2 (HR: 2 x Eulalia)

Una cuestión que define la época en la que una pieza se conocía o no en un repertorio es la correcta datación de los manuscritos. La reevaluación del origen y datación de algunos libros tras la publicación de AH 27 modifica algunas consideraciones sobre el repertorio. Por ejemplo, BL44 y BL45 se creen ahora de La Rioja y no de Silos, T3 se cree del siglo XII y no del X y BN10 de finales del XIII y no del XI. Todos los datos pueden verse en el Anexo 1a.

Los héroes y sus cantores

 

El corpus himnódico visigótico está compuesto por obras de Padres de la Iglesia y otros escritores eclesiásticos, pasiones de mártires,29Sigo en esta clasificación a Félix M. Arocena, «El Himnario del Oficio hispano», Scripta Theologica 44, n.º 1 (2012): 28. El pasionario supone el 32 % de las citas extrabíblicas y el 18 % del total. La clasificación de Ruth Messenger —Ruth Messenger, «The Mozarabic Hymnal», Transactions and Proceedings of the American Philological Association 75, n.º 1 (1944): 103- 126)— me parece poco clara. autores latinos cristianos y no cristianos. Como desconocemos la autoría de la mayor parte del repertorio, no podemos asegurar si se han compuesto en la Península o por un hispano, sin embargo, varios estudiosos30El repertorio hímnico hispano ha sido trabajado por filólogos como C. Blume, H. A. Daniel o J. M. Neale y más tarde Manuel Díaz y Díaz, Juan Gil, José Castro, D. Norberg, B. Thorsberg o A. De Almeida Matos. Los trabajos históricos sobre las fuentes se deben sobre todo a Pérez de Urbel, Vives y Janini. han intentado establecer su época de composición e identificar a sus autores estudiando criterios métricos, lingüísticos y de contenido, como referencias a personas, lugares o hechos.41La última recensión y más completa es la de Castro. Como en todo el rito, en los himnos hispánicos hay numerosas fuentes extrabíblicas. Castro ha localizado 2.300 frente a las 1.733 de la Biblia. El 67 % de estas últimas corresponde al NT y el 33 % al AT. En general, los textos de Tempore se basan en la Biblia y en Padres de la Iglesia, y los del Santoral en la misa y passio del santo, José Castro (ed.), Hymnodia Hispanica (Turnhout, Brepols, 2010), 861-952.

Pérez de Urbel concluyó que la mayoría de los himnos hispánicos son de autores peninsulares, y propone muchos, aunque a menudo sus criterios de atribución son espurios, como suponer que el autor procede del lugar de veneración del santo o atribuir buenas composiciones a autores conocidos —O dei verbum a Beato «por ser el mejor poeta del reino », algo que rebate Díaz y Díaz—.42Pérez de Urbel, «Origen»; y Manuel C. Díaz y Díaz, «Los himnos en honor de Santiago de la liturgia hispánica», en De Isidoro al siglo XI. Ocho estudios sobre la vida literaria peninsular (Barcelona: El Albir, 1976), 247-262. Algunos himnos hispánicos tienen referencias a personas o lugares, como Adest miranda passio / Quirici, sancto martyris; Germine nobisEulalia; FelixTarraco Fructuoso, o BarcinonlaeteCucufatevernans. O Dei verbum patris ore proditum, dedicado al apóstol Santiago, tiene un acróstico —O RAEX REGVM REGEM PIIUMMAVRECATVMAEXAVDI CVI PROVE OC TVO AMORE PREVE— que lo sitúa en el reinado de Mauregato (783-788).

La creación del corpus himnódico hispánico en época visigoda
 

El himnario hispánico contiene treinta y siete poemas para santos hispánicos, de los que treinta y tres son para mártires del siglo IV,43Hay un himno para un santo visigodo (Emiliano) y tres para mozárabes: Nunilo y Alodia, Pelayo y Eulogio. casi la mitad de ellos citados por Prudencio, el poeta hispano más importante de su época, y del que la liturgia hispánica y la romana44Obra suya son los himnos romanos Ales diei nuntius, Nox et tenebrae et lumina y su divisio Lux ecce surgit aurea, Salvete flores martyrum, etc. Ofrece un elenco AH 27, 37-39. tomaron muchos textos. La mayoría están dedicados a mártires hispano-romanos, sobre todo de su provincia Tarraconense. En total, menciona a cuarenta y siete mártires.45Los santos hispanos son Emeterio y Celedonio de Calahorra (Carmen I), Lorenzo de Huesca (Carmen II), Eulalia de Mérida (Carmen III y Carmen XI). Engracia y los dieciocho mártires de Zaragoza (Optato, Luperco, Suceso, Marcial, Urbano, Quintiliano, Julia, Publio, Frontón, Félix, Ceciliano, Evencio, Primitivo, Apodemo y cuatro con el nombre de Saturnino); cita a Acislo y Zoilo de Córdoba, Félix de Gerona, Cucufato de Barcelona, Justo y Pastor de Complutum y Cayo y Clemente de Zaragoza (Carmen IV), Vicente de Valencia (Carmen V), Fructuoso, Augurio y Eulogio de Tarragona (Carmen VI). Los no hispanos son Cipriano de Antioquía, Casiano de Tánger, Pablo de Narbona y Ginés de Arlés (Carmen IV), Quirino de Roma (Carmen VII). Casiano de Imola (Carmen IX), Román de Antioquía (Carmen X). Hipólito de Roma, con Cipriano y Celedonio (Carmen XI), Pedro y Pablo de Roma (Carmen XII), Cipriano de Antioquía (Carmen XIII) e Inés de Roma (Carmen XIV). Prudencio no menciona a santas tarraconenses dudosas: Treptes, Eulalia de Barcelona y Centolla, ni de Gallaecia (Eufemia —posiblemente falsa— o Marina), ni de Lusitania, salvo a Eulalia, ni de la Cartaginense, salvo a Lorenzo y Justo y Pastor (no cita a Justa y Rufina o Leocadia). Tampoco cita santos de León ni de la Bética, salvo Acislo y Zoilo. Se desconoce cómo era la litúrgia en tiempos de Prudencio, por lo que sus poemas pudieron cantarse en ella, pero no se convirtieron en himnos litúrgicos hasta la organización ritual visigoda.

Parece claro que gran parte del himnario hispánico se constituyó entre los concilios IV (633) y VIII (653) de Toledo, que autorizan y promueven respectivamente el canto de los himnos.46El Oracional de Verona (Tarragona, ca. 700), cuenta con treinta y una fiestas de santos con oraciones del oficio y algunos cantos propios de cada fiesta, por lo que esta properización estaba ya establecida a fines del s. VII. Sus autores serían en muchos casos los padres conciliares, pues la mayoría de los poemas están compuestos en esa época. Entre estos clérigos existía en muchas ocasiones un vínculo de magisterio o de amistad y muchos coincidieron en los seis concilios celebrados en Toledo entre 636 y 656, todos presididos por el poeta Eugenio. Otro hecho que prueba, a mi entender, que los himnos se compusieron y organizaron en esta época es el poema que BN01 coloca como Prólogo al himnario, Miracula primeva, que justifica los himnos citando exactamente los mismos ejemplos que el IV Concilio de Toledo que, a su vez, se inspira en la defensa que de ellos hace Isidoro en De ecclesiasticis officiis (Tabla 2). El propio Isidoro, ya muy anciano y venerado, estuvo en el concilio de 633, pero se ha demostrado que el Prólogo no es suyo, por discrepancias con su De Ecclesiasticis.47Jesús Enciso, «El autor del Prólogo en verso de los Himnos Mozárabes», Revista Española de Teología 3 (1943): 485-492. Además, un acróstico identifica al autor y al dedicatario del poema: «MAURICUS OBTANTE VERANIANO EDIDYT».

La clara inspiración del Prólogo al himnario en el texto del Concilio IV, hace pensar que fueron escritos acompañando la organización de un corpus himnódico «oficial» para difundir el canto de himnos como ordenaba el canon XIII. El autor del poema (Mauricus) podría haber sido comisionado por alguien con poder y capacidad para ello (Veraniano), quizá uno de los muchos nobles laicos que asistían a los concilios. El único nombre localizado en las actas de concilios que se asemeja a Mauricus es «Maurusius», obispo de la poderosa pero efímera diócesis de Oretum, a 130 km de Toledo. Maurusius firma las actas de los concilios VII al X de Toledo (646-656), ciudad en la que entonces era obispo el poeta Eugenio (646-657), quien presidió esos mismos concilios. Maurusius habría estado viviendo en Toledo en las mismas fechas que Eugenio, pues los obispos de la diócesis debían residir un tiempo en la capital.48«Id etiam placuit, ut pro reverentia principis ac regiae sedis honore vel metropolitani civitatis ipsius consolatione convicini Toletanae urbis epi scopi, iuxta quod eiusdem pontificis admonitionem acceperint, singulis per annum mensibus in eadem urbem debeant conmorari, messivis tamen vel vindemialibus feriis relaxatis». Vives, Martín y Martínez, Concilios Visigóticos: Concilium VII Toletanum (646), can. VI. Habría tenido por lo tanto el motivo y el ambiente propicios para redactar este poema.

Tabla 2 Similitudes entre textos de Isidoro, Concilio IV y Prólogo al himnario. 
Isidoro, De eccesiasticiis, ca. 600, ed. Lawson, I, 6Concilio IV, 633, ed. VivesPrólogo al himnario, ca. 650, ed. AH 27
Hymnos primum eundem David prophetam condidisse ac cecinis se manifestum est, deinde et alios prophetas.
Nam et ille hymnus quem nato in carne Christo Angeli cecinerunt: Gloria in excelsis Dei […] (can. xiii)Miracula primeva hymnorum modula clara angelica promserunt, nascente Domino […]
Postea quidem et tres pueri in fornace positi, convocata omni creatura, Creatori omnium hymnum canentes dixerunt.Hymnum quoque trium puerorum […] proinde hoc sanctum concilium instituit ut per omnes ecclesias Hispaniae vel Galiae in ómnium missarum solemnitate ídem hymnus in pulpito decantetur […] (can.xiv)In veteri iam quidem hymnorum refulserat ordo cum trium ora iuvenum fornacis igne devicto […]
Itaque et in hymnis et in psalmis canendis non solum prophetarum, sed etiam ipsius Domini et Apostolorum habemus exemplum, et praecepta de hac re utilia ad movendum pie animum et ad inflammandum divinae dilectionis affectum.De hymnis etiam canendis et Salvatoris et apostolorum habemus exemplum Nam et ipse Dominus hymnum dixisse perhibetur […] (can. xiii)

[…] tandemque et Redemptor sacrum cenæ tempus adimplens

æterno sit Patri hymnum concentum apostolico solvens […]

Et inde ortum habuit Ecclesiæ cantus, quem Paulus probat ad Ephesios: «Loquentes, inquit, vobis metipsis in psalmis, hymnis et canticis spiritualibus».Et Paulus apostulus ad Ephesios scribsi dicens «implemini Spiritu loquentes vobis in psalmis et hymnis ec canticis spiritualibus» (can. xiii)

Admonet et Paulus ut psalmis loquamur et hymni.

Nam ex hoc surrexit sacrata dogma hymnorum […]

Sunt autem divini hymni, sunt et ingenio humano compositi. Hilarius autem, Gallus episcopus Pictavis genitus, eloquentia conspicuus, hymnorum carmine floruit primus. Post quem Ambrosius episcopus vir magnae gloriae in Christo, et in Ecclesia clarissimus doctor […][…] nonnulli hymni […] compossiti ese noscuntur, sicut hi quos beatissime doctores Hilarius atque Ambrosius ediderunt […] (can. xiii)Ilario Papa Ambrosio ceterisque more istorum ad laudem divinam hymnorum sic condere modos […]

La mayoría de los himnos del siglo VII son, según los especialistas, de alta calidad, pero sólo algunos se pueden atribuir con seguridad a sus autores, que los habrían compuesto precisamente para seguir las ordenanzas de los concilios desde 589. Estos son de los obispos Braulio de Zaragoza †651 (O magne rerum), Eugenio de Toledo †657 (Assunt o populi) y Quirico de Barcelona †680 (Fulget hic honor). Otras se atribuyen a Leandro (†600) e Isidoro (†636), de Sevilla; Juan Biclarense (†ca. 621) y Nonito (†ca. 633), de Gerona; Ildefonso (†667), Julián (†690) y Sisberto (690-693), de Toledo; Conancio de Palencia (†639) y Fructuoso de Braga (†665).49Migne, Patrologie Latine, 96:31, 87; Marius Férotin, Le Liber ordinum en usage dans l’Église wisigothique et mozarabe d’Espagne du cinquième au onzième siècle, etc. (París: Firmin-Didot, 1904), entre otros. Las mismas fuentes dicen que algunos compusieron también melodías, sin citarlas.50Leandro y Pedro de Lérida, según las Etimologías, compusieron obras, Isidoro, según L8, compuso la Bendición de lámparas y la de la Ascensión, Balduniguio, según L8, bendiciones y Eugenio, según Isidoro, corrigió cantos, Ildefonso, según L8, varias misas, y la bendición epsicopal según Cixila.

La mayor parte de estos himnos fueron inequívocamente compuestos para mártires hispanos, pues citan sus nombres, martirios o lugares de origen. Una excepción es Scripta sunt caelum, de Prudencio para Emeterio y Celedonio,51Cita en una estrofa a los vascones y en otra al Ebro, pero esas estrofas no aparecen en la versión litúrgica. que se aplica también —en BL45— a Servando y Germán, otros dos mártires hermanos, soldados e hispanorromanos. Las adaptaciones de las obras de Prudencio y las obras compuestas en el siglo VII pueden verse en la Tabla 3.

Tabla 3 Himnos del santoral compuestos o reelaborados en el VII (en gris santos hispánicos). 
IncipitDedicatarioOrigenAutor/dataAdiciones visigodasVerso56Arocena, «El Himnario», 21.
Adest miranda passio /leviteVincentiiHispaniaPrudencio, Peristephanon, Carmen V+estrofas de s. VIIDY
Adest miranda passio /QuiriciCyiriciRomaPrudencio, Carmen V+estrofas de s. VIIDY
Agnes sepulchrum estAgnetisRomaPrudencio, Car. XIV, 1-4, 7-9, 20, 61, 68, 83-88, 125-128+ Doxol.4x11
Appostolorum passioPetri, PauliRomaAmbrosioDY
Assunt o populi festa celebriaHippolytiRomas. VII, Eugenio4x12
Assunt punicea flosculaJustae, RufinaeHispanias. VII, Isidoro?4x12
Barcinon lete CucufateCucuphatisHispanias. VII, Quirico?SAF
Beate martyr prosperaVincentiiHispaniaPrudencio, Car. V, 1-289+ DoxolDY
Bis novem noster populusEugeniaeHispaniaPrudencio, Car. IV, 1-16, 53-64, 109-164, 189-200+ Doxol.SAF
Christus est vita veniens in StephaniRomas. VIISAF
Decus sacrati nominisAndreaeRomaAtribuido a Dámaso, s. IVDY
En martyris laurentiiLaurentiiHispaniaPrudencio, Car. II, 15, 17, 398, 394, 20-32, 549, 550, 565+5 vvDY
Felix Tarraco FructuoseFructuosiHispaniaPrudencio, Car. VI+6 versos solo en BG4x12
Fons deus vitae perhennisFelicisHispanias. VII, Juan Biclarense?TT
Fulget hic honor sepulchriEulaliae EmeritensisHispaniaQuirico s. VII, imita Prudencio Car. IIITT
Germine nobilisEulaliae EmeritensisHispaniaPrudencio, Car. III+ 10 versos solo en BG5x10
Hic Iohannes mire natusDecoll. Jo. Bapt.Romas. VIITT
Honorem sanctae eugeniaeEugeniaeRomas. VIIDY
Huc vos gratifice, plebs piaVincentii, Sabinae, CristetaeHispanias. VII, recuerda a IsidoroASGL
Iam passionis incoandeJuliani, Basilissaes. VII, Julián?5x12
Incliti festum pudorisCaeciliaeRomas. VIITT
Iste electus IohannesJoaannis Evang.Hispanias. VII recuerda a O dei verbum patrisTT
Iucundum nobis hunc diemVerissimi, Maximae, Juliaes. VIIDY
Laudem Beata EulaliaeEulaliae EmeritensisHispanias. VII, Isidoro?DY
Mysticum melos persolvatFausti, Januarii, MartialisHispanias. VII, imita al de FructuosoTT
Nec non est ipsosAgnetisRomaPrudencio. Car. XIV, 4-1334x11
O dei perenne verbumJusti, PastorisHispanias. VII Eugenio? Recuerda a O dei verbumTT
O magne rerumAmiliani CuculatiHispanias. VII Braulio de Zaragoza, ca. 6405x12
O rerum domine conditorGenesiis. VI-VII Venancio Fortunato?ASGL
O triplex honorFructuosiHispaniaPrudencio Car. VI, 142-1624x11
Perfussa non sic amneJoaannis Evang.RomaPrudencioCathemerinon, 7, 2065x12
Plebs deo dicataCosmae, DamianisRomas. VII, Ildefonso?TT
Puer hic sonat iohannesNativ. Joannis Bapt.Romas. VII, Ildefonso?5x8
Romane Christi fortisRomaniAntioquiaPrudencio Car. X, 1-10, 928, 930+ 8 versos4x12
Sanctissimae LeocadiaeLeocadiaeHispanias. VII Eugenio?DY
Scripta sunt caeloEmeterii, CeledoniiHispaniaPrudencio, Car. I, 1-51+ DoxolTT
Urbis magister TasciaeCyprianiCartagos. VII, inspirado en Prudencio, Car. XIIIDY
Vocis auditae novitasSaturniniTolosas. V, Ausonio?SAF

Todos los himnos de este periodo dedicados a santos ibéricos lo son para mártires hispanorromanos y solo uno de ellos es para un santo visigodo (Emiliano), que además no es mártir. Esto muestra la dificultad de obtener un puesto en el Santoral visigodo, aunque varios obispos del periodo alcanzarían este honor mucho más tarde (Leandro, Isidoro, Ildefonso…).

Himnos posteriores a la invasión musulmana e himnos sin datar
 

Tras 711 se interrumpe la actividad conciliar por el rápido avance musulman, y la Península se divide: los reinos cristianos al Norte, aliados con Carlomagno. También aliada estaba la Marca Hispánica (la Tarraconense y la Narbonense), bajo control carolingio desde 795. Por último, Al-Andalus (la Lusitania, la Bética y la Cartaginense), cuyas autoridades pactaron o capitularon con los musulmanes, y cuyos territorios avanzaban rápidamente hacia el norte. El siglo VIII inicia una gran laguna de información, pues tras el XVIII Concilio de Toledo de 702, no conocemos otro hasta el de Sevilla en 784, en el que se planteó el adopcionismo de Elipando. En él participó el galo Egica, luego obispo de Elvira, en el comienzo de una ingerencia carolingia en la política eclesiástica hispana que continuó en el Concilio de Oviedo de 811, en el que participó el hispano Teodulfo de Orleans, entre otros representantes de Carlomagno. Los siguientes concilios fueron en Córdoba en 839, 852, 860 y 862, con obispos y clérigos lusitanos, cartaginenses y béticos y muestran el interés por mantener la ortodoxia a pesar del sometimiento musulmán.

Sabanés denomina lo legislado en estos concilios un «cristianismo de supervivencia»52Roser Sabanés, Los concilios de la provincia eclesiástica Bética en los siglos VIII y XIX (Madrid: Almuzara, 2021). y sostiene que los testimonios de los fugitivos alentaron a los reinos cristianos a librar a sus correligionarios sometidos por el islam. También influyó en ello el relato sobre los cordobeses autoinmolados.53Los «mártires cordobeses» fueron cristianos del Emirato Omeya de Córdoba, asesinados por desafiar al poder islámico, en especial entre 850 y 859. Entre los más conocidos, además de Eulogio y su discípula Leocricia, están Justo y Abundio, Adolfo y Juan, Áurea, Columba, Nunilo y Alodia, Rodrigo y Salomón o Zoilo. Kati Ihnat, «The Martyrs of Córdoba: Debates around a Curious Case of Medieval Martyrdom», History Compass 18, n.º 1 (2020), https://doi.org/10.1111/hic3.12603. El más famoso mártir de Córdoba, Pelayo (ca. 911-925), no fue uno de estos mártires voluntarios. El Concilio de 852 rechazó concederles la calidad de mártires, pues mientras la autoridad eclesiástica intentaba mantener una actitud conciliadora con el islam, estos cristianos lo desafiaban públicamente, provocando su propia muerte. En el Concilio de 860 todavía había posturas enfrentadas entre los que los apoyaban y los que los consideraban suicidas. A pesar de haberse suprimido su culto, los mártires cordobeses fueron venerados y sus reliquias gozaron de gran devoción, pero solo se conservan los himnos de Nunilo y Alodia54Restant nunc ad Cristi fidem (AH 27, 160), situa su martirio en Huesca. Eulogio las situa en Córdoba, probablemente alterando los datos —Ann R. Christys, Christians in Al-Andalus 711-1000 (Londres: Routledge, 2002), 74-78—. También se han propuesto como lugares de martirio Bézares, Huéscar, Íscar y otros, como recuerdan Carlos M. López «Más sobre la problemática en torno a las santas Nunilo y Alodia», Príncipe de Viana 31, n.º 118-119 (1970): 101-132; y Ramón López Domech, «Las santas Nunilo y Alodia de Huesca, Huéscar (Granada) y Bezares (La Rioja). Ensayo bibliográfico», Antigüedad y Cristianismo 16 (1999): 379-396. Esta controversia confirma las dudas y reservas sobre los mártires cordobeses. y el de Eulogio, que no llegó a la liturgia. Dos himnos dedicados a Eugenia y Columba no son para las santas cordobesas, sino para sus homónimas de Roma y Sens. La escasez de himnos para santos mozárabes confirma los escasos ingresos en el santoral hispano tras el siglo IV.

En Córdoba hubo una revitalización de la poesía métrica latina a mediados del siglo IX. Para las minorías letradas de mozárabes, escribir en ese estilo era además una afirmación de su identidad cultural latinocristiana frente a la influencia creciente del arte y la literatura árabes, en concreto de la poesía cuantitativa.55Fernando Gonzalez Muñoz, «En torno a la poesía latina de la Córdoba del siglo IX», en Iberia cantat. Estudios sobre poesía hispánica medieval, ed. Juan Casas Rigall (Santiago de Compostela: Universidad de Santiago de Compostela, 2002), 31-60. Muchos himnos mencionan el yugo, los enemigos o expresiones relativas a la dominación y por ello, además de por su estilo o su semejanza con otros, se pueden datar tras 711 (Tabla 4), como los que mencionan un personaje (Eulogio). Otra prueba de origen mozárabe es la rima de un solo final, considerada por Arocena como influencia árabe.57Arocena, «El Himnario», 21. Por último, los himnos sin datar se incluyen en la Tabla 5.

Tabla 4 Himnos del santoral posteriores al año 711 (en gris santos hispánicos). 
IncipitDedicatarioAutor/dataVerso
Festum Christe rex per orbemThomae Apost.s. IX Salvo?58Fiesta desconocida en el Oracional de Verona.TT
Fons deus aeterna pacisFacundi, Primitivis. X, Salvo? Plagia Fons deusTT
Hierusalem gloriosaAdriani, Natalias. VIII Eugenio? en S. Miguel Escalada?TT
O caelorum alme princepsMichaeliss. IXTT
Restant nunc ad Christi fidemNunilonis, Alodiaes. X Facundo y Tomás, Salvo?TT
Exsulta nimium turba fideliumTirsis. VIII, Cixila + reelaboración de 783?59AH 27, 175, vv. 87-88: «quo premimur, hoc iugum auferat et laetos faciat secula in omnia».4x11
Urbis Romulee iam toga candidaTorcuatis. VII-VIII, compuesto en Toledo, Cixila?4x11
Vox ecce vatumJusti, Abundiis. VIII-IX4x11
Astantes pariter sexus unigenaeEugeniaes. IX60AH 27, 115, vv. 129-133: «(...) iugum, quod est durum, auferat ocius, bellum aufugiat, pacem et inferat».4x12
Almi nunc revehit festa proliferaEulogiis. IX, Álvaro, 857-86161Este himno no pasó a la liturgia por estar dedicado a Eulogio, uno de los controvertidos «mártires de Córdoba».4x12
Christus est virtus patrisHieronimis. IX-X5x12
Exaudi Christi nos patrisBartholomaeis. IX-X, Santiago Melfi5x12
Iam nunc ad illos properare convenitFabiani, Sebastianis. IX62AH 27, 165, vv. 46-50: «Gentis iugum, quod impie nos comprimit, tuo depelle adiumento gratia. Morbus et bostis absit vel penuria, adversa cuncta ocius aufugiant, pax sit perennis, functis quies placida».5x12
O dei verbum patris../ rutilatMartinis. X, Vigila? inspirado en O dei verbum5x12
Sollemne festum plebs benignaSebastianis. X, Julián?5x12
Te decet hymnus deusDorotheaes. IX5x12
Christe tu rerum opifexqueMatthaeis. IX5x12
Clementis festumClementiss. IX relacionado con la missa (oración)5x15
O dei verbum patrisJacobis. VIII, Asturias, 783-7885x15
Ecce micantia veluti sideraEuphemiaes. IX-X, Eulogio(3x12)+8
…doctrina ac defunctisAgataes. VIII-IX recuerda a Christe lux lucisDY
Gaudet caterva nobilisFaust., Ian. Mart.s. VIII, similar al de Fructuoso63AH 27, 121, vv. 51-52: «ut iugum iam velociter, quod sustinemus auferat».DY
Martine confessor deiMartinis. IXDY
Martinus magnus pontifexMartinis. IX-X, Salvo?DY
O petre petra ecclesiaeCathedra Petris. IX, Paulino ob. Aquileya (+802)DY
Omnipotenti dominoAndreaes. IX, ORIENTIAE64Acróstico con el nombre. Este himno solo aparece en el Breviario de 1502.DY
Sperati sancti martyrisSperatipost 711 (por su latín)DY
Christe lux lucisDorotheaes. IX65AH 27, 110, vv. 41-42: «Pestis abscedat fugiatque languor praemit jugum populos depelle (...)».SAF
Clara sanctorum unaTransl. Jacobi fr. Dom.s. IX-X relacionado con la missa (oración)66AH 27, 131, vv. 21-25: «Plebis attritae iugum durum pelle, bella remove».SAF
Festum insigne prodiitAgathaes. VIII-IXSAF
Gaudeat cuncta pia plebsJacobis. IX (Díaz) X (P. de Urbel) GUMARUS67Acróstico con el nombre. Este himno solo aparece en el Breviario de 1502.SAF
Lux deus Christe pietasAugustinis. IX-XSAF
Martyris gestans ZoiliZoilis. IX, Prudencio, Carmen IV, 13-16, 93-96,101-104, 113-116, 73-78, 57-60, 11-80 y versos inspirados en él.SAF
O sacerdotum inclitaBabylaes. VIII-IXSAF
Tabla 5 Himnos del santoral sin datar (en gris santos hispánicos). 
IncipitDedicatarioFuente más antigua /referenciasVerso
Ad sanctae Agathae virginisAgathaes. XDY
Adest dies precompta, summisFabiani, Sebastianis. XII5x12
Adest dies quo passus estCyiricis. XIDY
Aeterni prolis patris et inclitiBartholomaeis. XI4x11
Christe, verus rex sanctorumServandi, Germanis. XII / Inspirado en Scripta suntTT
Clange lyra ZachariamNativ. Joannis Bap.s. XITT
Clara magnis que sanctorumFausti, Januarii Martialiss. XIITT
Clarum nobis christe tuiJacobis. XTT
Concentu parili IustamJustaes. XI4x11
Deus sanctorum psallimusIn sanct. innocentiums. XVIDY
Festum turba sanctissimumMametiss. XIDY
Fideles Christi preparateBabylaes. Xsaf
Fulget coruscans ut sidusPhilippis. XI5x12
Gaudet nunc naviter iam togaFacundi, Primitivis. X4x12
Immense caeli conditor haecPelagiis. XIDY
Insigne festum Iuliani martyrisJuliani, Basilissaes. X5x12
Insignem Crispinum laudemusCrispinis. XII5x12
Nardus Columbae floruitColumbaes. XIDY
O beate mundi auctorChristophoris. XI / Rel. con la leyendaTT
Prompta cunctae catholicaeMichaeliss. XITT
Quarto die iam fetidusLazaris. XIDY
Sacrae virginis triumphumChristinaes. XITT
Sacratum Christi antistitemGerontiis. XIIDY
Sacrum tempus in calculoSyriaci et Paulaes. XIIDY
Sebastiani martyris sollemne estFabiani, Sebastianis. XII5x12
Tibi Christe splendor patrisMichaeliss. XITT
Virginis sacrae triumphum/ plebeJustaes. XIITT
Virginis sacrae triumphum/ prosChristinaes. XIITT
Adesto plebs fidissimaAgathaes. XVI / origen medievalDY
Cunctum iam mundus patuleThomae Apost.s. XVI / origen medievalSAF
Deus sanctorum psallimusIn sanct. innocentiums. XVI /DY
En evangeliste adestLucaes. XVI / origen medievalTT
En festum prodiit virginisEuphemiaes. XVI / origen medieval3x12+8
Felix Tarraco Fructuoso vestirisFructuosis. XVI /4x12
Gaudeat cuncta pia plebsJacobis. XVI / s. IX-X, GUMARUSSAF
Grates tibi Iesu novasGervasii, Protasiis. XVI / origen medieval, ambrosianoDY
Insignem cristi martyremDe unius martyriss. XVI /DY
Itote populi psalliteSimonis, Judaes. XVI / origen medieval4x12
Iuliani vita martyrisJuliani, Basilisaes. XVI / origen medievalDY
Martyris festum rutilat beatiMarcellis. XVI / origen medievalSAF
Nativitatem pueriNativ. Joannis Bap.s. XVI / origen medievalDY
O decus sacrum virginumIn diem sancta Mariaes. XVI /DY
Omnipotenti dominoAndreaes. XVI / s. IX-X, ORIENTIAE68Un acróstico indica este nombre femenino.DY
Preclarum Christi militumMatthaeis. XVI / origen medievalDY
Sacer puritatum diesIn purificatione BMVs. XVI /TT
Sacrae triumphum martyrisMarcianae de Mauritaniaes. XVI / origen medievalDY
Sollemne rutila tac venerabileMatthaeis. XVI / origen medieval3x12+8
Virginis sacrae triumphumChristinaes. XVI /TT
Vox ecce vatum vivida personatJusti, Abundiis. XVI / origen medieval4x11

UNA MENCIÓN A LOS TEXTOS DE LOS HIMNOS HISPÁNICOS

 

En antiguos trabajos69Carmen Julia Gutiérrez, «Himno», en Diccionario de la música española e hispanoamericana (Madrid: ICCMU, 1999), 6:300-308; Carmen Julia Gutiérrez, «Procedimientos de adaptación y creación en los himnos litúrgicos medievales en España: la composición de un repertorio», Revista de Musicología27 (2004): 815-839; Carmen Julia Gutiérrez, «The Hymnodic Tradition in Spain», en Der lateinische Hymnus im Mittelalter. Überlieferung - Ästhetik - Ausstrahlung, ed. Andreas Haug, Christoph März, Fritz Reckow y Lorenz Welker (Kassel: Bärenreiter Verlag, 2004), 215-244. he recopilado una serie de características de los himnos de rito romano de posible composición peninsular que demostraban que estas piezas tenían algunos rasgos diferentes al repertorio general europeo. Con el mismo sistema de trabajo analizaré las características de los himnos de rito hispánico para intentar establecer posibles rasgos particulares. Para ello agruparé los himnos según sus épocas y categorías.

El himno —en general, no solo el hispánico— muestra técnicas de versificación rigurosas en la organización de las estrofas, la igualdad en el número de sílabas, la cadencia acentual y, especialmente a partir del siglo VIII, la creciente inclinación por la rima, lo que facilita su musicalización y su canto coral. Aunque se usan diversos metros poéticos, en los siglos VIII y IX predominan los rítmicos, aunque también había composiciones de carácter cuantitativo. La estandarización de esquemas métricos y el uso de tópicos contribuyeron a que muchos himnos siguieran fórmulas similares, dificultando su datación y la identificación de sus características literarias distintivas. Los versos más empleados en el género son: dímetro yámbico, tetrámetro trocaico, endecasílabo alcaico, estrofa sáfica, estrofas con dos, tres o cuatro asclepiadeos, el septenario trocaico y el trocaico. Dado que me interesan especialmente los aspectos musicales —determinados por el número igual de sílabas—, he indicado cada estrofa con el número de versos y sílabas (4x8, 4x11, 4x12, etc), excepto en el caso de las más frecuentes: dímetro yámbico [DY: 4x8pp], tetrámetro trocaico [TT: 4x(8p+7pp], sáfico [SAF: 3x(5p+6p)+5p] y asclepiadeos [2xASC: 2x(6pp+6pp), 3xASC: 3x(6pp+6pp), etc.]. El Gráfico 1 muestra los versos más utilizados en el repertorio hispánico.

media/513_001.png
Gráfico 1 Tipos de versos del repertorio hispánico. 

En el Gráfico 2 se ven los tipos de verso empleados para diferentes tipos de santos. El predominio del DY en el Común de santos subraya la tendencia a utilizar metros más regulares y estandarizados, probablemente para facilitar su uso en varias fiestas. Los santos hispanos y universales muestran porcentajes similares entre sí, aunque los hispanos muestran una mayor abundancia del TT, un metro más solemne y utilizado para mártires, lo que subraya la relevancia de este tipo de santos en la Península ibérica. El Gráfico 3, por último, muestra los tipos de versos empleados en el Santoral hispánico y mozárabe frente a los empleados en la Península tras la imposición del rito romano. Mientras que el rito hispánico utilizaba mayor variedad de metros, especialmente para los santos locales, la adopción del rito romano trajo una simplificación y estandarización de los esquemas métricos y la consiguiente reducción de la diversidad métrica en favor de una mayor cohesión dentro del ámbito litúrgico internacional.

media/513_002.png
Gráfico 2 Tipos de versos de los himnos hispánicos según tipo de santos. 
media/513_003.png
Gráfico 3 Tipos de versos de los himnos peninsulares según el rito y el período. 

Ya Díaz y Díaz notó que varios himnos hispánicos antiguos tenían una estructura tripartita: invitación a los fieles antes de la fiesta; narración -alusiones teológicas o litúrgicas en oficios no dedicados a santos-, y exhortación final enfatizada en la doxología. Respecto a sus contenidos, los textos de los himnos aluden al día litúrgico o al oficio al que corresponden. En el Santoral se observa una clara diferencia entre los textos dedicados a las mujeres y a los hombres. En los primeros, los textos de Prudencio para Eulalia e Inés están llenos de ternura y lirismo, destacado su inocencia (ambas de doce años), su virginidad y fortaleza. De Engracia, que era adulta, se menciona su virginidad y su valor. Los mismos tópicos aparecen en los poemas posteriores dedicados a santas: Cecilia (Incliti festum), Eugenia de Roma (Honorem), Eulalia (Laudem beata), Columba (no se sabe si de Sens o hispana), Justa y Rufina o Nunilo y Alodia: belleza, inocencia, castidad, virginidad, valor y alegría ante la muerte. Justa aparece en dos himnos sin su hermana Rufina, en cambio en Virginis sacrae triumphum no se menciona su nombre. Leocadia, la única santa confesora, confiesa a Cristo con valentía conociendo los tormentos padecidos por Eulalia. En los himnos dedicados a grupos de hombre y mujer, u hombre y dos mujeres (en los que el hombre se menciona siempre primero), son hermanos que muestran la alegría del martirio (Vicente, Sabina y Cristeta) o valentía ante las torturas (Ciriaco y Paula; Verísimo, Máxima y Julia), lo que los asemeja a los himnos de santas.

Respecto a los santos varones, se describen con detalle sus terribles suplicios y su valor, aplicando de nuevo el modelo de Prudencio para Lorenzo, Vicente y Emeterio y Celedonio a los textos para Felix de Gerona y Cucufate (ambos africanos, torturados y predicadores en la Tarraconense). No tan descriptivos ni crueles son los himnos de los mártires Zoilo de Córdoba, el obispo Crispín de Écija y los obispos legendariamente discípulos de los apóstoles Geroncio de Italica, muerto en la cárcel, y Torcuato de Guadix. Los grupos de dos hombres son hermanos hispanorromanos que mostraron gran valor ante las torturas; algunos eran soldados (Emeterio y Celedonio; Servando y Germán), y otros no (Facundo y Primitivo, hermanos legendarios de los cuatro anteriores, todos hijos del centurión Marcelo) y los niños Justo y Pastor. Los grupos de tres hombres en una hoguera, sean clérigos (el obispo Fructuoso con los diáconos Eulogio y Augurio) o hermanos (Fausto, Januario y Marcial, también hijos legendarios de Marcelo), recuerdan a los tres niños bíblicos en la hoguera.70Melanie Schaffer, «Three Men in the Fire (×3): Interreligious Anxiety in the Liturgy for Saints Faustus, Januarius, and Martialis in Medieval Iberia», The Journal of musicology 41, n.º 2 (2024): 221-261.

Por último, Prudencio menciona el canto, incluso conjunto, de hombres y mujeres71Textos latinos tomados de José Guillén e Isidoro Rodríguez, Obras completas de Aurelio Prudencio (Madrid: BAC, 1950). Traducciones revisadas por la autora.:

Carmen VI, 148-153: «Circumstet chorus ex utroque sexu: heros, uirgo, puer, senex, anula, uestrum psallite rite Fructuosum! Laudans Augurium resultet hymnus mixtis Eulogium modis coaequans». (Que el coro de ambos sexos lo rodee: héroe, virgen, niño, anciano, anciana, canten debidamente a Fructuoso. Que el himno alabando a Augurio y a Eulogio; suene con modos mixtos.)

Carmen I, 118: «State nunc, hymnite, matres, pro receptis paruulis, […]!» (Deteneos ya; cantad himnos, oh madres , por los hijos recibidos; […].)

Carmen X, 836: «Deinde, dum ferit ceruiculam percussor ense, docta mulier psallere hymnum canebat carminis Dauidici». (Luego, cuando el verdugo hiere con la espada la tierna cerviz, la mujer, habil en cantar, entonaba un himno del salterio de David.”).

LAS MELODÍAS DE LOS HIMNOS HISPÁNICOS

 

Los manuscritos hispánicos (salvo los himnarios) escriben ocasionalmente el incipit de los himnos y solo en veinte casos se han escrito melodías, seis de ellas en íncipit, de las que no conservamos equivalencias diastemáticas en libros hispánicos. Se conservan dos himnarios con los textos completos de los himnos (véase la Tabla 6) con melodías quizá añadidas, pues no se había previsto espacio para ellas. Lo mismo sucede con los manuscritos con mayor número de textos de himnos: A30, S3, S6 y S7, T6 y BL44, BL45 y BL46. En ningún caso el libro estaba preparado para recibir música en los himnos, salvo Crux fidelis en A56 y S4. Crux fidelis como himno independiente no se encuentra más que en fuentes hispanas y presenta una serie de estrofas finales muy poco comunes en T672Debo este dato a la perspicacia de Pablo Fernández Cantalapiedra. que también pueden verse en el Collectaneum de Trier del siglo X (Stadtbibl. zu Trier Cod. 592).

Tabla 6 Manuscritos hispánicos con himnos. 
FuenteTipo de manuscritoHimnos con textoHimnos con músicaHimnos del Santoral (con música)
BN01Psalter., cantic. et hymnarum176 himnos completos4 +34 referencias65 (3)
BL51Psalter., cantic. et hymnarum161 himnos (131 compl)878 (6)
L8Antiphonarium 66 íncipits2 incipit19 (0)
BL46Misticus55 (23 completos)07 (0)
A30Misticus51 (32 completos)3 y 3 íncipit32 (5)
S6Misticus4200
S7Misticus3800
BL45Misticus28 completos026 (0)
S3Ordinum min, Misticus2600 (0)
BL44Misticus16 (11 completos)08 (0)
T6Misticus14 (13 completos)1 Puer13 (1)
SantCanticorum et horarum13 completos00
SalCanticorum et horarum12 completos00
T3Horarum900
Z418Antiphonarium4 incipits03 (0)
NY16Misticus403 (0)
BN10Misticus400
CoimMisticus200
S5Commicus, Misticus202 (0)
BL95Antiphonarium (frag.)1 incipit1 incipit Verbum0
A56Ordinum maior11 Crux0
S4Ordinum minor11 Crux0
BN01 guardaMisticus100
CalzHorarum100

El estudio de estos himnos indica que: a) Si la melodía aparece en varias fuentes, siempre es la misma para cada pieza. b) Como en el rito romano, las melodías se intercambiaban en poemas del idéntico verso, y una melodía se puede aplicar a varios textos. c) Existen melodías comunes en el rito hispánico y romano y no siempre es evidente cuál es su origen. d) La mayoría de las melodías hispánicas escritas lo son para himnos del Santoral.

Creo que los dos Himnarios son de finales del siglo XI, no obstante, BN01 ha recibido diferentes dataciones: Brou lo considera del siglo X sin mencionar su origen,73Louis Brou, «Etudes sur le Misel et le Bréviaire Mozarabes imprimés», Hispania Sacra 11 (1958): 360-364. Todo el manuscrito procede del mismo taller, como muestran sus reclamos y otros datos, y sus tres partes (Salmos, Canticos e Himnos), forman un Breviario que es monástico pues contiene el Ordo Peculiaris. Díaz y Díaz lo sitúa en el siglo X en el norte —oriental o aragonés, emparentado con libros de San Millán de la Cogolla y Santo Domingo de Silos—, por su notación, relación textual y otros datos.74Manuel C. Díaz y Díaz, «Los himnos en honor de Santiago», 244. Mundó lo cree toledano, del s. XI o incluso del XII.75Anscari Mundó, «La datación de los códices litúrgicos visigóticos toledanos», Hispania sacra 18 (1965): 2-8. En este manuscrito se copió la melodía para cuatro himnos, tres de ellos del Santoral y uno del Temporal, pero hay anotaciones en otros treinta que indican con qué melodía deben cantarse. Estas notas fueron realizadas por dos manos que se alternan a lo largo del himnario: la primera mano (A) escribe para quince himnos una H, abreviatura de «himno», y el incipit de la pieza con cuya melodía se debe cantar («H. Insigne festum»). La mano B, datada por Janini en el siglo XIV76José Janini y José Serrano, Manuscritos litúrgicos de la Biblioteca Nacional (Madrid: DGAB, 1969)., escribe en castellano la referencia a la fiesta del himno («como el de santa Eulalia») para seis himnos del Santoral y los diez de oficios votivos —de enfermos y difuntos—, melodías que se cantaban a menudo. Como consecuencia, sabemos con qué melodía se cantaban treinta y tres himnos (Tabla 7). Lamentablemente solo ha escrito la música de cuatro de ellos y en notación adiastemática.

Tabla 7 Himnos con anotaciones que reenvían a otra melodía en BN01. 
Pg.HimnoOficioVersoReferencia melodía
30O sacerdotum ínclita coronaBábilaSAFMano A: H Christe celestis medicina [Of. Enfermos]
34Festum insigne prodiitÁgataSAFMano A: H Christe celestis medicina [Of. Enfermos]
11Festum Christe rex per orbemTomásTTMano A: H Christe rex mundi [Of. Difuntos]
89Christe verus rex sanctorumServando y GermánTTMano A: H Christe rex mundi [Of. Difuntos]
87Misticum melos persolvatFausto, Genaro, MarcialTTMano A: H Christe rex mundi creator [Of. Difuntos]
82Christe tu rerum opifexqueMateo5x12Mano A: H Clementis festum [Clemente]
2Insigne Crispinum laudemusCrispín5x12Mano A: H Insigne festum [Julián y Basilisa]
36Te decet hymnus in SionDorotea5x12Mano A: H Insigne festum [Julián y Basilisa]
84Christus est virtus patrisJerónimo5x12Mano A: H Insigne festum [Julián y Basilisa]
86Iucundum nobis hunc diemVerissimi, Maximae, JuliaeDYMano A: H Laudem beata [Eulalia]
80Sacratum ChristiGerontiiDYMano A: H Laudem beata [Eulalia]
65Sacrum tempus in calculoCyriacii, PaulaeDYMano A: H Laudem beata Eulaliae [Eulalia]
81Lux Deus Christe pietasAugustiniSAFMano A: H san Esteban [Christus es vita veniens]
69Martyris gestans ZoiliZoiliiSAFMano A: H Vocis auditae novitas [Saturnino]
90Huc vos gratifice plebsVincentii, Sabinae, Cristetae3x12+8Mano B: como el de Sant Ginés [O rerum domine]
29O triplex honorFructuosii4x11Mano B: como el san Bartolomé [Aeterni proles]
103Rex aeterne deus fons pietatisPro varia clade4x11Mano B: estos tres […] como San Bartolomé ap.
104Iram qua merito sternimurPro varia clade sexta4x11Mano B: ex Aeterni [Bartolomé Aeterni prolis]
105Huius suppliciumPro varia clade nona4x11Mano B: [Bartolomé Aeterni prolis patris]
59Urbis romulaeTorcuatii4x12Mano B: Como de sancta Iustae Ruphin [Assunt]
98Verus redempor Christe lumenOrdenatio episcopi5x12Mano B: como el de sant Iulian [Insigne festum]
100Adest diei Christe consacratioOrdenatio episcopi5x12Mano B: como el de sant Iulian [Insigne festum]
29Adest miranda passioVincentiiDYMano B: como al de Laudem beata Eulalia [Eulalia]
101Anni peracto circuloNatali. regisDYMano B: como el de Laudem santa Eulalia
96Ecce te Christe tibi caraConsacratio BasilicaeSAFMano B: como al de sant Esteban [Christus es vita]
96Christe cunctorum dominatorAniv. Consacr. BasilicaeSAFMano B: Como al de sanct Est [Christus es vita]
38Fulget hic honor sepulchriEulaliaeTTMano B: como al de sta Christina [Virginis Sacrae]
97O beata HierusalemRestauratio BasilicaeTTMano B: como el de santa Çeçilia [Incliti festum]
100Inclite rex magne regumNatali. regisTTMano B: como el de santa ÇecIlia [Incliti festum]
42Alleluia piis editeIn carnes tollendas2x12 +7MUSICA
28Agnes sepulchrum estAgnetis4x11MUSICA
88Plebs deo dicata polensCosmae, DamianisTTMUSICA
66Puer hic sonat IohannesJoannis Bap.5x8MUSICA

La mano A anota himnos para las fiestas del Santoral: dos apóstoles, seis santos universales y seis fiestas de los hispanos Servando y Germán, Fausto, Genario y Marcial, Versísimo, Máxima y Julia, Geroncio, Ciriaco y Zoilo. Cuando tiene varias melodías del mismo metro para escoger, lo hace según la categoría del santo, así para el hispano Zoilo toma la melodía del galo Saturnino, para el ilustre Agustín, toma la del protomártir Esteban. Para el evangelista Mateo toma la del obispo Clemente (el santo de mayor categoría, con un himno en el infrecuente metro 5x11), mientras que para Crispín, Dorotea y Jerónimo toma la de Julián y Basilisa. La mano B en cambio, anota en su mayoría referencias para oficios que pueden relacionarse con una ciudad regia como Toledo (ordenación de un obispo, coronación de un rey, consagración de una basílica, calamidades) y solo para santos hispánicos. Además, dos de los tres himnos con melodías anotadas en BN01, se atribuyen a Ildefonso de Toledo, lo que hace pensar que esa adición pudo haberse realizado en dicha ciudad. En cualquier caso, las referencias a melodías confirman:

  • a) el intercambio de melodías para poemas del mismo metro;
  • b) que la guía para compartir melodías es el metro del poema y no otra razón, aunque parece existir conciencia de mártires y santos «antiguos» frente a «neomártires»;
  • c) que en el siglo XIV este himnario se usaba todavía, quizá en Toledo;
  • d) que las melodías con que se cantaban los himnos eran hispánicas, ya que las romanas de los mismos santos no coinciden en metro con las indicadas;
  • e) que las melodías que se usan como referencia son casi todas de santos, incluso para himnos del temporal, lo que indica que eran bien conocidas por los usuarios del libro.

El resto de melodías conservadas se encuentran en BL51 (ocho himnos) y A30 (tres himnos y cuatro íncipits). Por último, S4, A56, T5 y T6 tienen una melodía cada uno y L8 dos íncipits añadidos. Catorce melodías adiastemáticas y seis íncipits es el escaso punto del que se puede partir para intentar recuperar alguna melodía hispánica.

Dado que se conservan tan pocas melodías de himnos hispánicos, en esta parte del trabajo estudiaré todas ellas, todas ellas, incluyebndo las que no son del Santoral, puesto que además tenemos constancia de que el intercambio melódico era un hecho frecuente. Para cada grupo estudiado debo emplear una metodología diferente, debido a sus distintcas características. Las tablas con todos los datos pueden verse en los Anexos 1a y 1b.

Melodías hispánicas propuestas a partir del repertorio noemozárabe

 

El primer intento de recuperación de melodías hispánicas que mostraré es el de los himnos del repertorio «neomozárabe»,77Siguiendo a Vito D. Imbasciani, «Cisneros and the Restoration of the Mozarabic Rite» (tesis doctoral, Cornell University, 1973), quien fue el primero en demostrar la escasa relación de este repertorio con el medieval. denominación que aplico al rito reorganizado por el Cardenal Cisneros en el siglo XVI. Sus textos están en el Missale de 1500 y el Breviarium de 1502 (BG) y sus melodías en cuatro Cantorales. Cantorales, también del siglo XVI. Las únicas seis melodías de himnos están en el Cantoral IV (C-IV). BG comparte diez himnos solo con BL51 y otros cuarenta y nueve solo con BN01. El número de himnos compartido entre BN01, BL51 y BG respaldan la idea de que BG se basó en BL51 y BN01 para reconstruir el rito neomozárabe, con una fuerte influencia de este último, que probablemente ya estaba en Toledo a finales del siglo XV, y quizá antes, si atendemos a la datación de la mano B de Janini, que anota referencias que parecen encajar con el culto de la ciudad. Además, los 10 himnos que BG comparte únicamente con BL51 refuerzan la hipótesis de que BG combinó múltiples fuentes para esta reconstrucción.

Cuatro de las seis melodías de C-IV se conocen también por fuentes peninsulares romanas anteriores al siglo XVI y no se encuentran en otras fuentes europeas, lo cual podría significar que son de composición peninsular, quizá hispánicas, mantenidas en fuentes perdidas y por tradición oral hasta que se escribieron en libros del nuevo rito. En cualquier caso, conocemos estas melodías y, asumiendo la incertidumbre de que sean hispánicas, podemos leerlas en el Anexo 2a.

Melodías recuperadas desde la notación hispánica

 

El segundo grupo de trabajo son aquellos himnos con neumas en fuentes hispánicas. En este caso he comparado sus melodías adiastemáticas con las diastemáticas de himnos romanos del mismo metro. Me baso para ello en la práctica, habitual en la Edad Media, del intercambio de melodías himnódicas corroborada por BN01. Esta comparación es una tarea muy compleja y de resultados inciertos, especialmente en los casos en los que solo tenemos íncipits, de los que solo he podido identificar uno con cierta seguridad. No obstante, he podido identificar varias melodías (Anexo 2b) y propongo algunas otras como «posibles» en los Anexos 1a y 1b. En algunos casos las melodías parecen un préstamo del romano al hispánico, como la melodía del himno de la Cruz, fiesta que no es hispánica. Otros casos parecen de origen hispánico, por su escasa difusión (Alleluia piis, O nazarene) y las fuentes que las conservan. En este bloque también he incluido tres melodías de himnos inéditos y características hispánicas78Carmen Julia Gutiérrez, «La Himnodia medieval en España» (tesis doctoral, Universidad de Oviedo, 1995). que han podido ser transcritas por estar en notación diastemática en fuentes catalanas.

Por último, cuatro himnos concretos —Agnes sepulchrum, Alleluia piis, Crux fidelis y Puer hic— aparecen con notación en dos y hasta tres fuentes, hecho que todavía no he conseguido explicar de manera satisfactoria, aunque la causa más probable de su copia repetida podría ser que se tratara de melodías o fiestas nuevas. Tres de ellos están en los himnarios BN01 y BL51, confirmando la relación entre estos dos libros.

Melodías hispánicas propuestas a partir de otras romanas del mismo texto

 

Tras la abolición del rito hispánico en la Península se cambiaron todos los formularios y cantos litúrgicos por los del rito romano. Para este gran cambio, fue necesario un largo tiempo de aprendizaje y asimilación,79Rubio Sadia cita las Constituciones de Pedro de Librana de 1128 (editadas por José María Lacarra) que ordenan que, en Zaragoza, «todos los sábados, todos los clérigos de todas las iglesias de toda la ciudad se reúnan en el capítulo, para que allí escuchen y aprendan lo que debe hacerse en el oficio eclesiástico durante toda la semana», en Juan Pablo Rubio Sadia, «Los mozárabes frente al rito romano. Balance historiográfico de una relación polémica», Espacio, tiempo y forma. Serie III, Historia medieval 31 (2018): 627-628. Rubio supone que el clero mozárabe de Zaragoza aceptó pacíficamente el aprendizaje, aunque el documento no lo menciona. además de la importación de libros con el nuevo ordo. Estos libros —sin santos hispánicos— favorecieron el aumento de nuevas devociones, pero no contenían las antiguas, que se debieron seguir celebrando con textos y melodías hispánicos, como muestra BN01 con sus referencias a himnos del antiguo rito. Poco a poco se fueron reincorporando en los libros litúgicos santos hispanos y devociones locales. A este respecto, Rubio Sadia ha demostrado que en los obispados ultrapirenaicos «la producción eucológica destinada al Santoral hispano reviste un alto grado de autonomía y flexibilidad» y que «el culto de los santos se mueve por sensibilidades de carácter local, de ahí la mayor independencia a la hora de redactar sus textos litúrgicos».80Juan Pablo Rubio Sadia, «La eucología romana de los santos hispánicos en los obispados pirenaicos: transferencias e individualidad», Miscel·lània Litúrgica Catalana 29 (2021): 157-186. Sin embargo, Toledo «evitó cuidadosamente tomar préstamos de los textos de la liturgia mozárabe, prefiriendo remitir al común de santos».81Rubio Sadia, «Los mozárabes». Sobre esto han escrito Patrick Henriet, «Sanctoral clunisien et sanctoral hispanique au XIIe siècle, ou de l’ignorance réciproque au syncrétisme. À propos d’un lectionnaire de l’office originaire de Sahagún», en Scribere sanctorum gesta. Recueil d’etudes d’hagiographie medievale offert à Guy Philippart, ed. Étienne Renard (Turnhout: Brepols, 2005), 258, que se refiere a un un «transfert brutal», es decir, una transición ritual sin permeabilidad hacia las devociones locales y Michel Huglo, «La pénétration des manuscrits aquitains en Espagne», Revista de musicologia 8, n.º 2 (1985): 253: «A s’en tenir aux manuscrits et aux fragments de Tolède, on serait tenté de penser que les espagnols sont passés de plein pied de la liturgie mozárabe et de la notation wisigothique à la liturgie romano-grégorienne et à la notation aquitaine».

Las fuentes romanas peninsulares más antiguas con un número relevante de himnos son el himnario H1, los antifonarios T2 y BL50 y los breviarios BL47 y BL48. Todas ellas con himnos romanos, pero BL48 y BL50 muestran un interesante contenido de amalgama ritual que merece mayor estudio. El segundo parece proceder del monasterio de Santo Domingo de Silos, pues contiene un oficio de este santo en rito romano con piezas compuestas después de la translación del santo a la iglesia. Por ello debe ser posterior a 1080, pero no demasiado,82Existen diversas dataciones para este oficio, todas muy cercanas entre sí: entre 1081-1088 lo cree Ismael Fernández de la Cuesta, Antiphonale silense. Britis Library MSS Add 30850 (Madrid: Sociedad Española de Musicología, 1985), XV. Por la datación del oficio, lo cree de entre 1090 y principios del siglo XII Anthony Lappin, The Medieval Cult of Saint Dominic of Silos (Leeds: Maney Publishing, 2002), 214; y José Carlos Martín Iglesias centra la fecha entre 1088 y 1091: José Carlos Martín-Iglesias et al., eds., Vitae Sanctorvm, Inventiones et Translationes, Libri Miracvlorvm, Hymni (Turnhout: Brepols, 2022), 135. pues sigue usando escritura visigótica y una notación que recuerda a la hispánica.83Raquel Rojo Carrillo La denomina «silense» en «From the Hispanic rite to the Franco-Roman rite: musical notation and liturgical change». Journal of Medieval Iberian Studies, 1–30. https://doi.org/10.1080/17546559.2024.2417168. Además, la insistencia en la hispanidad del santo puede relacionarse con su composición en una época cercana a la supresión del rito hispano. En cualquier caso, BL48 y BL50 están muy relacionados, mientras que no es probable que el tercer manuscrito de procedencia silense, BL47, tenga su origen en Silos y en la misma época, pues tiene notables diferencias con los otros dos, como diferentes piezas litúrgicas y en diferente orden en fiestas muy representativas de Silos, como la de San Sebastián, el primer patrono del monasterio.84Como puede comprobarse comparando estas fuentes en la base de datos SEMM [musicahispanica.eu].

A partir del siglo XIII, la producción himnódica peninsular muestra un fuerte incremento, coincidiendo con el enriquecimiento de calendarios peninsulares según el oficio romano. En esta etapa se aprecia un auge del culto a los santos locales en el que se procedió con autonomía85Juan Pablo Rubio Sadia, «La incorporación del santoral hispano-mozárabe en la liturgia romana de Toledo: el modus procedendi en las colectas del oficio divino», en El Cardenal Cisneros: música, mecenazgo cultural y liturgia, ed. Tess Knighton y José M. Domínguez (Barcelona: Universitat Autònoma, 2022), 249-272. que se manifiesta, por ejemplo, en los oficios rimados, compuestos en honor de Eulalia, Froilán, Indalecio, Eugenio, Ildefonso, Leocadia y otros muchos.86Guido M. Dreves, ed., Analecta Hymnica Medii Aevi, vol. 17 (Leipzig: O.R. Reisland, 1894); Andrew Hughes, Late Medieval Liturgical Offices (Toronto: Pontifical Institute of Medieval Studies, 1996); Santiago Ruiz Torres, «El culto a los santos en el monasterio de San Juan de la Peña. Claves de su codificación romana y transmisión en la Baja Edad Media», Analecta Bolandiana 140, n.º 1 (2022): 110-140. Al mismo tiempo, las fuentes muestran la recuperación de algunos himnos hispánicos, al menos de su texto.87Gutiérrez, «The Hymnodic Tradition»; Gutiérrez, «Procedimientos de adaptación». A diferencia de otras piezas litúrgicas, la similitud formal, métrica y de empleo litúrgico de los himnos entre el viejo y el nuevo rito pudo favorecer los intercambios melódicos. Así, varios himnos hispánicos aparecen en fuentes peninsulares de rito romano —y no en otras fuentes europeas— incluso después del Concilio de Trento.88Por ejemplo, Scripta sunt caelo para Emeterio y Celedonio y O dei perenne verbum para Justo y Pastor: Santiago Ruiz Torres, «La monodia litúrgica entre los siglos XV y XIX. Tradición, transmisión y praxis musical a través del estudio de los libros de coro de la catedral de Segovia» (tesis doctoral, Universidad Complutense de Madrid, 2013), 447-448. Como el texto, podrían haber mantenido la melodía hispánica. Partiendo de esta idea, se proponen en el Anexo 2c melodías de himnos hispánicos deducidas de otros del mismo texto en fuentes romanas.

CONCLUSIONES

 

Este estudio demuestra que el himnario hispánico, si bien consolidado durante los concilios de Toledo del siglo VII, debe su origen a una tradición anterior que arranca con Prudencio y que fue enriquecida por los autores visigodos, los cuales lograron conformar un corpus litúrgico propio que ya estaba muy completo antes del 711. La presencia de himnos compartidos con el rito romano muestra un trasvase entre ritos cuya dirección no es tan evidente como se supone tradicionalmente —del romano al hispánico—, pues algunos poemas podrían pertenecer a un sustrato precarolingio y otros podrían haber sido transferidos desde la Península durante las migraciones de clérigos hispanos hacia el Imperio Carolingio tras el 711. El estudio de las fuentes ha demostrado que el canto de los himnos hispánicos se siguió realizando hasta el siglo XVI, con el apoyo de libros desaparecidos y una posible tradición oral. Además, el análisis de los himnos dedicados a santos ibéricos muestra una rica diversidad en su representación, destacando las diferencias de género en el tratamiento literario de sus figuras. Por último, este trabajo abre nuevas vías para la investigación de la música y la liturgia medieval hispánica, con un acercamiento analítico a las melodías adiastemáticas que acompañaron sus textos proponiendo una sonoridad para varias de ellas a través de distintas metodologías apropiadas para cada uno de los corpora estudiados. Las melodías editadas hacen pensar en una tradición hispánica mantenida a través de los siglos y conservadas en fuentes no anteriores al siglo XIII, con la excepción de S18, quizá romana (Anexo 2a); en melodías cuya fuente más antigua (excepto 1007) es hispánica pero que son comunes al repertorio romano. En algunos casos hemos podido comparar sus neumas con los hispánicos (Anexo 2b). En otros solo podemos suponer la relación por compartir el texto (Anexo 2c).

Anexo 1a: Himnos del santoral hispánico89Entre corchetes fuentes del siglo XII y posteriores; *indica sin música; + indica íncipit; en negrita fuentes con música; en gris, himnos de posible procedencia hispánica.

 
Común de santos
MetroAh, n.ºIncipitAdvocaciónAutorFuentes hispánicas y neomozárabesFuentes peninsulares Rito romanoFuentes resto europa Rito romanoMelodía propuesta
DY27, cit. p. 35Aeterna Christi muneraComm. plurim. martyrumAmbrosioBL51, BN01, T5BL48, BL49, BL50, H1, Serós, T1, T2, [passim]BE, BL17, BO, DO, HI, M27, PB40, R205, RV, TR, ZU, [passim]
SAF27, 189Christe cunctorum dominatorVarii aniversariiBL51BL48, BL50, (Bc 663, H9)BE, BO, M27, PB92, RV, TR, ZU, [passim]
DY27, 186Confessor hic probabilisComm. un. Conf.BL51, S3BL50-
DY27, cit. p. 45Deus tuorum militum,Comm. unius justiambrosianoBL51, S3, S6, BN01, [BG]BL48, BL49, BL50, H1, Serós, T2, [passim]BE, BL17, BO, DO, HI, M27, PB40, R205, RV, TR, ZU, [passim]
DY27, 182Deus, immensa trinitas/ unitasComm. unius justiBN01 BL51,--
DY27, 185Deus, inmensa trinitas/ coronaComm. unius pontificeBN01, BL45, [BG]--
DY27, cit. p. 45Exsultet caelum laudibusComm. apostolorumAmbrosioBL51,BL48, BL49, BL50, T2, [passim]BL17, BO, DO, M27, R205, RV, ZU, [passim]
DY27, 183Insignem Christi martyremComm. unius martyr.[BG 316b / C-IV , 46r]H1, 30v; T4, 84v; L6, 78v...-S18
SAF27, cit. p. 45Iste confessor domini sacratusComm. un. Conf.[BG]BL48, BL49, BL50, T2, [passim]BE, BL17, HI, TR, [passim]
DY27, cit. p. 35Jesu corona virginum / quemComm. plurim. VirginumAmbrosioBL51, 155r*; BN01, 155*; S3 141r*; S6, 25v*; [BG 329b*]BL48, 44r*; BL49, 292r*; BL50, 182r*; T2, 187v*; Serós, 010r; B2322, 192r+; B619; 086v; EE4., 77v+; H9, 279r; PAM 04, 1r; PAM 05,1r;BE, BO, HI, PB92, 151v*/ V7172, 137r*; R205, 48v; PB01, 199v*; RV, 305r*, ZU [passim]115
DY27, cit. p. 45Jesu redemptor omnium/ perpesComm. un. Conf.BL51, 154v*BL49, 289r*+, [EE4, 45*; Lugo 353v, Bc619, 74v; Bc2322, 187r]BE, BL17, DO, M27, PB92 150r*/ V7172 136r*, R205, 46r; [PB1235, 175v; PR13; PR15c; MR 21, 025v; MR 4, 126]71
DY27, 181Laudes, sanctorum martyrumComm. plurim. martyrum.BN01, [BG]--
DY27, cit. p. 45Martyr dei qui unicumComm. unius justiBL51, BN01, T3BL48, BL49, BL50, H1, T2, [passim]BE, BL17, DO, M27, PB92, R205, RV, TR, ZU, [passim]
DY27, 180Rector, redemptor, conditorComm. plurim. martyrumBN01--
DY27, cit. p. 45Rex gloriose martyrumComm. plurim. martyrumambrosianoBL51, BN01, S3, [BG]BL48, BL49, BL50, H1, T2, [passim]BE, BO, DO, HI, M27, RV, TR, ZU, [passim]
ASC GL27, cit. p. 45Sanctorum meritis ínclita gaudiaComm. plurim. martyrumambrosianoBL51, BN01, L8, S3, [BG]BL48, BL49, BL50, H1, T2, [passim]BE, BL17, DO, M27, R205, TR, RV, ZU, [passim]
Saf27, 184Summe confessor sacer etComm. un. conf. pontif.BL51, BN01, [BG]BL48, BL50, H1, [passim]BE, BL17, BO, HI, PB92, R205, RV, TR, ZU, [passim]
SAF27, cit. p. 45Virginis proles opifexque matrisComm. unius virginisBL51, S3, S6, [BG]BL48, BL49, BL50, H1, T2, [passim]BE, BL17, BO, DO, HI, M27, PB40, PB92, R205, RV, TR, ZU, [passim]
BMV y santos universales
DY27, ed. p. 58…doctrina ac defunctisAgataes. VIII-IXBL51
DY27, 82A solis ortus cardineBMV AnnuntiationisSedulioA30, 99v+, 128v+; BL44, 33v*, 38r*, 50r*, 68r+*, 128v+*; BL51,118v* BN01, 112*; L8, 68v+*, 73+*, T7 66v*; [BG 359a*]BL47, 34v*; BL48, 28r*; BL49, 51v*+; BL50, 25r*+; T2, 20v+ (mel. 53) [passim]BE, CH, M27, PB92, R205, ZU, VE109, 2bv (mel. 53); [passim]¿S5?
DY27, 88Ad sanctae agathae virginisAgathaeA30, ZA--
5x1227, 167Adest dies precompta, summisSebastianis. VIII, Eulogio?BN01--
DY27, 109Adest dies quo passus estQuiriciBL45--
DY27, 108Adest miranda passio, QuiriciQuiricis. VII + PrudencioA30, BL48, BL51, L8 BL45,--
DY27, 89Adesto plebs fidissimaAgathae[BG]--
4x1127, 96Aeterni prolis patris et inclitiBartholomaeiT6 [BG]--
4x1127, cit. p. 39Agnes sepulcrum estAgnetisPrudencioA30, 191v+, 193v+*; BL51, 125*; BN01, 122r; [BG 336b*]--¿S49?
4x1127, 137Almi prophetae progeniesJoannis BaptistaeambrosianoBL51, 135v; [BG 400a*][M1322, PO5, PO6, PO16]PB92 106v (mel. 104)/ V7172 95r*; R205, 19v (mel. 104), RV, 219v*; SG391, 110*+; VE109, 2bv (mel. 549); ZU; [AR, BR387, BV20, E366, LI, PR11, PR13, R17, RV, VER, WI, WRO]104
DY27, cit. p. 35Apostolorum passioPetri et PauliAmbrosioL8, BL46, BL51, [BG](M1322, PO16, PO5)BE, M27, PB92, ZU [passim]
4x1227, 127Assunt o populi festa celebriaHyppolitis. VII, EugenioBL51, [BG]--
4X627, cit. p. 46Ave maris stellaBMV AssumptioneVenancio?A118, 3r; BL51, 141vBaRip116, BL47, 105v*, BL48, 55v*; BL49, 246r*+; BL50, 5r; H1, T2, 129r*; [passim]BL17, PB92, 50v/ V7172, 43r; SGs18, 13; AUT, 45v; VE109, f. 53; R205, 8v*; PB01, 110r*; [passim]149
SAf27, 110Christe lux lucis Deus angelorumDorotheaes. IXA30, BL45, BN01, ZA [BG]--
5x1227, 155Christe tu rerum opifexqueMatthaeis. IXBL51, BN01--
5x1227, 126Christus est virtus patrisHieronimis. VIII, Álvaro?BL51, 147v; BN01, 149v*; [BG 405b*]--105?
SAF27, 171Christus est vita veniensStephanis. VII, hispanicoL8, A30, BL51, BN01, T7, [BG]-PB92
3x1527, 135Clange lyra ZachariamJoannis Bap. NativBL45, BN01, [BG]--
SAF27, 131Clara sanctorum unaJacobi Translats. IX-XA30, BL44, BL51, BN01, [BG]--
3x1527, 128Clarum nobis christe tuiJacobiA30--
5x1227, 102Clementis festumClementis. IX, hispánicoA30, 22r; BL48, 217r*, BL51, 113*; BN01,111; [BG 417b*]-PB92, 135r / V7172, 126r¿?
Saf27, 174Cunctum iam mundus patuleThomae[BG]--
DY27, 91Decus sacrati nominisAndreaeDámasoA30, BL51, BN01, [BG]BL50PB92, R205, RV, [MA, Uu]
DY27, 132Deus sanctorum psallimusIn sanct. innocentium[BG]--
Dulce carmen lingua promatSancta CrucisT6, BL46--
3x12+ 827, 113Ecce micantia veluti sideraEuphemiaes. IX-X, Eulogio?BL51--
3x1527, 149En evangeliste adestLucae[BG 406v* / C-IV, 32v]Boc, 103; Bc251, 59r, T4, 86r...-S88
3x12+ 827, 112En festum prodiit virginisEuphemiae[BG]--
4x1227, 85En pater gloriae rutilumBMV Assumptiones. IX-XBL45, 85a*; BL51, 142r; NY16, 88v; S3 180v*; T7, 45v*--¿S40? ¿1001?
5x1227, 97Exaudi Christi nos patrisBartholomaeis. IX-X, Leon MelfiBL51--
4x1227, 175Exsulta nimium turba fideliumTirsis. VIII, Cixila?A30, 212r; BN01, 124r*; [BG 343b*]--¿?
3x1527, 173Festum Christe rex per orbemThomaes. IXBL44, BL48, BL51, BN01 [BG]--
SAf27, 90Festum insigne prodiitAgathaes. VIII-IXBN01, [BG]--
DY27, 150Festum turba sanctissimumMammetisBL45--
saf27, 95Fideles Christi properateBabilaeA30, T3--
DY27, cit. p. 42Fit porta Christi per via (A solis)BMV AssumptioneBL51-E366, B047, [passim]
5x1227, 162Fulget coruscans ut sidusPhilippiBL46--
saf27, 129Gaudeat cuncta pia plebsJacobis. IX, Gutmaro?[BG]--
3x1527, 138Hic Joannes mire natusJoannis Bap. Decollats. VIIBL45, BL51, BN01, L8, [BG]BL48-
DY27, 84Hymnum Mariae virginisBMVBN01, [BG]--
5x1227, 142Iam passionis incoande gloriam,Juliani, Basilissaes. VII, Julián?A30, BN01, [BG]--
3x1527, 98Incliti festum pudorisCaeciliaes. VIIA30, 20v+, 17v+*; BL51,112v*; BN01,110v* [BG 416ª*]--¿S13?
5x1227, 141Insigne festum Iuliani martyrisJuliani, BasilissaeA30, BN01, [BG]--
3x1527, 139Iste electus JoannesJoannis Evang.s. VII, hispanicoL8, A30, BL44, BL51, BN01, T7, [BG]-PB92, R205, (A188, BV19, MC)
4x1227, 169Itote populi psalliteSimonis, JudaeTm25, [BG]--
3x1527, 86Jerusalem gloriosaAdriani, Nataliaes. VIII, Eugenio?BL45, BL51, BN01, T5, T6, [BG]--
DY27, 140Juliani vita martyrisJuliani et Basilissae[BG]--
5x1227, 165lam nunc ad illos properareSebastianipost s. VIIIA30, BL51, [BG]--
saf27, 93Lux deus Christe pietasAugustiinis. IX-XBL45, BL51, BN01--
DY27, 154Martine confessor deiMartinis. XI, no hispanicoBL45, BL51, BN01, L8, NY16, S5, [BG] BL50BL17, M27, PB92, R205, ZU [passim]
DY27, 153Martinus magnus pontifexMartinis. IX-X Salvo?BL51--
DY27, 103Nardus Columbae floruit ligustraColumbaeBL44, BN01, [BG]--
DY27, 136Nativitatem pueriJoannis Bap. NativitTm25, [BG]--
4x1127, cit. p. 39Nec nonet ipsosAgnetisPrudencio[BG].--
DY27, 30Noctis tempus*MartiniBL51, BN01, BN10, NY16, Sant, [BG]--
3x1527, 101O beate mundi auctorChristophoriBL45, BL51, BN01, T6, [BG].--
3x1527, 158O caelorum alme princepsMichaeliss. IXBL51, [BG]--
DY27, 83O decus sacram virginumBMV[BG]--
5x1527, 130O dei verbum patris ore proditum / rerumJacobis. VIII, 783-788BL51, BN01, [BG]--
5x1527, ed. p. 56O dei verbum patris ore proditum / rutilatMartinis. IX, VigilaVIG, 429r--
DY27, 161O Petre petra ecclesiaePetri CathedraBL44, BL51, BN01, [BG].--
saf27, 94O sacerdotum inclitaBabilaes. VIII-IXBL51, BN01, [BG]--
DY27, 92Omnipotenti dominoAndreaes. IX, Orientia?[BG]--
5x1227, cit. p. 45Perfussa non sic amne flammaIohannis Ev.PrudencioBL51, BN01 [BG]--
3x1527, 104Plebs deo dicata polensCosmae, Damianis. VI, Ildefonso?BL45, 130v*; BL51, 150r*; BN01, 88v; T6, 166r*; [BG 403b*]--¿S111?
DY27, 156Preclarum Christi militumMatthaei[BG]--
3x1527, 159Prompta cunctae catholicaeMichaelisA118, BL45, BL51, S5, [BG]--
27, cit. p. 37Psallat altitudoSancta CruceBL46, BL51, L8, T6--
5x827, 133Puer hic sonat JoannesJoannis Nativit.s. VII, Ildefonso?BN01, 141r; L8, 212r+*; T6,124,131v+ BL51, 136r; [BG 373b*]--¿S11, S18, S86, S128?
DY27, cit. p. 45Quarta die iam fetidus (A solis)LazariSedulioBL51, [BG]--
4x1227, cit. p. 39Romane Christi fortisRomaniPrudencioBL51, BN01, [BG]--
3x1527, 81Sacer puritatum diesBMV In Puriticatione[BG]--
DY27, 152Sacrae triumphum martyrisMartianae[BG]--
3x1527, 100Sacrae virginis triumphumChristinaeT6--
5x1227, 166Sebastiani martyris sollemne estSebastiániBN01--
5x1227, 164Sollemne festum plebs benignaSebastianis. IXA30, 188 r*; [BG 334b / C-IV, 41r]-R205, 21v106
3x12+827, 157Sollemne rutila tac venerabileMatthaei[BG]--
DY27, 170Sperati sancti martyrisSperatiBL45, BN01, [BG]--
5x10-Splendida nempe dies rutilatMichaelishispánico?-BaRip40, 64r-S27
DY-Stephani corona martyrisStephanisBL44--
5x1227, 111Te decet hymnus deusDorotheaes. IX, Eulogio?BN01--
5x10-Tempora fulgida nunc rutilatPetri, Paulihispánico?-BaRip40, 63v-S28
3x15Tibi Christe splendor patrisMichaeliss. VIII, Rabano Mauro?L8 add.BL48, H1, MO36, T2,T4, [passim]BE, BL17, DO, R205, ZU, [passim]
DY27, 107Urbis magister TasciaeCyprianiA118, BN01, [BG],BL45, 107ª BL51, 143v-
3x1527, 99Virginis sacrae triumphum/ prosec.ChristinaeBN01, [BG]--
5x10-Virgo dei mater et filiaBMV Assumptiohispánico?-BaRip116, 101v-S26
Saf27, 163Vocis auditae novitasSaturniniA30, 39r+; BL45, 150a*; BL51, 114r*; BN01, 111v*; [BG 419a*]-R205, 65¿S1? ¿S23?
4x1127, 145Vox ecce vatum vivida personatJusti, Abundii[BG]--
Santos hispanicos
DY27, 178Adest miranda passio, leviteVincentiiPrudencio+s.VIIL8, A30, BL45, BL46, [BG]BL48PB92, VE109
4x1227, 118Almi nunc revehit festaEulogiiÁlvaroBN29--
4x1227, 147Assunt punicea floscula virginumJustae, Rufinaes. VII, Isidoro?BL45, BL51, BN01, L8, T6, Tm25, [BG]--
4x1227, 115Astantes pariter sexus unigeniaeEugeniaes. IXA30, BL44, BL51--
SAF27, 106Barcinon leta Cucufati vernansCucuphatisA118, 1r*; BL45, 52v*; BL51, 138v*; BN01, 144*; T6, 175v*; [BG 388b*]BaRip116, 100v (mel. S24) [BaCu46, 181r; BaCu20, 130v; L6, 98v; BaCu46, 181r; BaCu 20, 151r (todos mel. S129)]-S24, S129
DY27, cit. p. 38Beate martyr prosperaVincentiiPrudencio[BG]-PB81, 388r65
saf27, cit. p. 38Bis novem noster populusEngratiae Cesaraug.PrudencioBL46, BL51, BN01--
3x1527, 168Christe, verus rex sanctorumServandi, GermaniBN01--
3x1527, cit. p. 27Clara magnis que sanctorumFausti Januarii, MarcialisBL51--
4x1127, 143Concentu parili JustamJustaeBL5, [BG]--
DY27, cit. p. 38En martyris LaurentiiLaurentiiPrudencioBL45, 74b*; BL51, 140v*; BN01, 147*; [BG 391b*]BL48, 175v*; BL850, 158v*PB92, 120r*/V72, 109v*, VE109, 132v (mel 411); [AAG20,202r; B149,019r; CA4,155v; KIk, 212r; PR15c, 059r; PRK7, 141r; Uu,158v (mel. 411); VER]411
4x1227, cit. p. 39Felix Tarraco FructuosoFructuosi[BG]--
3x1527, 119Fons deus aeterna pacisFacundi, Primitivis. XBL51--
3x1527, 123Fons deus vitae perhennisFelicis Gerundaes. VII, Nonito?BL45, 56r; BL51, 139r*; BN01, 76; L8, 224r; T6, 182v[Bu227, 113v; Bc659, 91r]-S47
3x1527, 116Fulget hic honor sepulchriEulaliaeA30, 219v*; BN01, 145v*; L8, 224* [BG 349a*][B77, 5r; PAc, 1v; B137, 175r]-S47
DY27, 121Gaudet caterva nobilisFausti Januarii, Martialiss. VIIIA118, BL45, BL46, [BG]--
4x1227, 120Gaudet nunc naviter iam togaFacundi, PrimitiviA30--
5x1027, cit. p. 38Germine nobilis EulaliaEulaliaeA30, 74r*; BL51,115v*; L8, 50r+*; [BG 423b* / C-IV, 36r]BL48, BL50, H1, A18, [Boc, 115v][TOU, VI]S159
D27, cit. p. 35Grates tibi Jesu novasGervasii et Protasiiambrosiano[BG]--
DY27, 114Honorem sanctae eugeniaeEugeniaes. VIIBL44, BN01, [BG]--
3x12+827, 179Huc vos gratifice, plebs pia,Vincentii, Sabinae, Cristetaes. VII, Isidoro?BL45, BL51, BN01, [BG]--
DY27, cit. p. 43Immense caeli conditor/ haecPelagiiAnónimoPB239--
5x1227, 105Insignem Crispinum laudemusCrispini[BG]--
DY27, 177Jucundum nobis hunc diemVerissimi, Maxima, Juliaes. VIIBL51, BN01--
DY27, 117Laudem beatae EulaliaEulaliaeA30, BL51, BN01, [BG, cit.]--
Saf27, 151Martyris festum rutilatMarcelli[BG]--
Saf27, cit. p. 38Martyris gestans ZoiliZoiliis. IX * PrudencioBL45, BN01, [BG]--
3x1527, 122Mysticum melos persolvatFausti Januarii, Martialiss. VIIBN01--
3x1527, 146O dei perenne verbumJusti, Pastoriss. VII, Eugenio?BL45, 64*; BL51, l39v*; BN01 57*; L8 226v*; T6 192v*; [BG 390b] Cseg 33, 45r-S149
5x1227, 87O magne rerumAemilianis. VII, BraulioBL45, BL51, NY16, [BG]--
3x12+827, 124O rerum domine conditorGenesiis. VI-VII,BL45, BL51, BN01, [BG]--
4x1127, cit. p. 39O triplex honorFructuosiPrudencioA30 194r*; BL51, 125r; BN01, 122v* L8, 94 r+* [BG 350b*]--¿549?
3x1527, 160Restant nunc ad Christi fidemNunilonis, Alodiaes. XBL51--
DY27, 125Sacratum Christi antitistemGerontiiBN01, [BG]--
DY27, 172Sacrum tempus in calculoSyriaci, PaulaeBN01--
DY27, 148Sanctissime LeocadiaeLeocadiaes. VII, Eugenio?A30, BL51, [BG]--
3x1527, cit. p. 38Scripta sunt caeloServandi, GermániPrudencioBL45,134v*; BL51, 127; BN01, 128*; ZAv+*; [BG 407b*]Cseg 33, 35r-S149
4x1227, 176Urbis Romulee iam toga candidaTorcuatiVII-VIII, ToledoBL46, 83r+*; BN01, 137v*; L8, 195r+*; T4, 41v*; T5, 42v* [BG 363a* / C-IV, 49v]--A
3x1527, 144Virginis sacrae triumphum/ plebeJustaeBN01, [BG]--

Anexo 1b: Himnos del temporal hispánicos con melodía90Entre corchetes fuentes del siglo XII y posteriores; *indica sin música; +indica íncipit; en negrita fuentes con música;; en gris himnos posiblemente hjispánicos.

 
MetroAh, n.ºIncipitFestividadFuentes hispánicas y neomozárabesFuentes peninsulare Rito romanoFuentes resto europa Rito romanoMelodía propuesta
2x12+7Alleluia piis edite Dom. SeptuagesimaeBL51, 129v; BN01,129r; L8, 109 r+*; [BG 80a*]BL48, 87*BL17*; PB92, 61r/ R7172, 52r+; R205, 10v*; [Uu, 62v; M27 f. 137v (todos mel. B)]B
3x15Christe rex mundi creatorVar. Agenda mortuorumBL51 160r*; BN01, 162r*; S3, 57v*; S7, 13v*; [BG 316a* / C-IV, 16r]Bc251, 58v-S149
3x15Crux fidelis inter omnesDom. De Passione A56, 46r; S4, 146r [Blh8, 159r; PO16, 191; PO6, 140r (todos mel. S56); H2, 117v(mel. 1007)]SG18, 38; BA8, 34r, E121, 388… (mel. 1007)1007
4x7Cultor dei mementoPassioneBN01, 165v*; S7, 97*; T3, 37*; [BG 303b*]Lc12, 304rBL17*; PB92, 5r*/-; [TON63, 286r; TON64, 270v; B149, 010r; F-CA 38, 075v*+; VER, 053r; Uu, 082r (mel. 170); KIk, 068r; WRO, 062v]S35
DYHic est dies verus dei Dom. Ressurrectionis T5, 185r; [BG 223a*][Bc888, 106r (mel. 142); E366, 40 (mel. 5)]-¿17?
DYIam legis umbra Post Dom. PalmarumBN01, 133v*; BN10, 108v* L8, 161r+; [BG 214b*]--¿?
DYIlluminans altissimusOctava Epiphaniae BN01, 118*; T7, 112* [BG 49ª*]-PB92, 39v*/R7172, 228r*, [HEIL, 227v (mel. 26), GAE, 1232v (mel. 535); VE109, 24r (mel. 703); HAL, 45v, WRO, 256v (ambos mel. 26)]26? 535? 703?
5x12O Nazarene lux BethleemIII fer. Quadrag BL51,129v*; BN01, 129v*; L8, 110 r+,162v+*; [BG 84a*]-Uu, 77r, LAU, 84v178
DYSol angelorum respiceCompletasBN01, 165*; S7 94v*; T3, 5v* [BG 303b*][Bc2321, 204r; Lc12, 303v]-S34
5x12Te centies mille ResurrectioBL46 131v*; BL51, 134r; BN01, 130*; L8, 202r*+; T4, 16v*; T6, 99r* [BG 229b*]-PB92, 95r / R7172 84r¿S40? ¿S164?
DY51, p. 48Verbum supernum prodiens/ a Infra Hebd. I Adventus A30, 48v+, 14v+; BL51, 112r*; BL95, 1v+*; BN01, 109v*; [BG 6a*][Passim desde s. XI][Passim desde s. X]¿?

Anexo 2a: Melodías de himnos hispánicos en los Cantorales de Cisneros

 
media/513_005.png
  Melodía S18 (C-IV, 46r) y fuentes romanas peninsulares.
media/513_006.png
 Melodía S88 (C-IV, 32v) y fuentes romanas peninsulares.
media/513_007.png
 Melodía S159 (C-IV, 36r) y fuentes romanas peninsulares.
media/513_008.png
 Melodía 106 (C-IV, 41r) y R205, 21v.
media/513_009.png
 Melodía S149 (C-IV, 16r) y fuentes romanas peninsulares, también para Scripta sunt caelo y O dei perenne verbum. 
media/513_010.png
  Melodía A (C-IV, 49v).

Anexo 2b: Melodías de himnos hispánicos transcritas por fuentes romanas

 
media/513_011.png
 Melodía 104 (notación hispánica en BL51, 135v). 
media/513_012.png
  Melodía 149 (notación hispánica en BL51, 141v).
media/513_013.png
  Melodía S27 (unicum, notación en BaRip40, 64r).
media/513_014.png
 Melodía S28 (unicum, notación en BaRip40, 63v). 
media/513_015.png
  Melodía S26 (unicum, notación en BaRip116, 101v).
media/513_016.png
  Melodía 1007 (notación hispánica en A56, 46r y S4, 146r).
media/513_017.png
  Melodía B (notación hispánica en BN01, 129r).
media/513_018.png
  Melodía 178 (notación hispánica en L8, 110).

Anexo 2c: Melodías de himnos hispánicos con el mismo texto en fuentes romanas

 
media/513_019.png
  Melodía 115.
media/513_020.png
  Melodía 71.
media/513_021.png
  Melodía 65.
media/513_022.png
  Melodía S24.
media/513_023.png
  Melodía S129
media/513_024.png
  Melodía 411.
media/513_025.png
 Melodía S47. 
media/513_026.png
 Melodía S35. 
media/513_027.png
 Melodía S34. 

DECLARACIÓN DE CONFLICTO DE INTERESES

 

La autora declara que no tiene intereses económicos ni relaciones personales que pudieran haber influido en el trabajo presentado en este artículo.

FUENTES DE FINANCIACIÓN

 

Este trabajo se enmarca dentro de los proyectos Doctrine, devotion, and cultural expression in the cults of medieval Iberian saints, del Arts & Humanities Research Council, UK dirigido por Emma Hornby y Spanish Early Music Manuscripts Project 2, Gobierno de España, Ref. PID2021-123967NB-I00.

FUENTES CITADAS

 

Fuentes de rito hispánico

 

1 

A118: Madrid, Real Academia de la Historia, Ms. Aemil 118, Liber Horarum, Hymnorum, San Millán de la Cogolla, s. XI.

2 

A30: Madrid, Real Academia de la Historia, Ms. Aemil. 30, Liber Misticus, San Millán de la Cogolla, ss. X-XI.

3 

A56: Madrid, Real Academia de la Historia, Ms. Aemil 56, Liber Ordinum, San Millán de la Cogolla, s. X.

4 

BG: Breviarium Gothicum, Impreso en Toledo, 1502.

5 

BL44: Londres, Brithish Library, Ms. Add. 30844, Liber misticus, ss. X-XI.

6 

BL45: Londres, Brithish Library, Ms. Add. 30845, Liber misticus, ss. X-XI.

7 

BL46: Londres, Brithish Library, Ms. Add. 30846 Liber misticus, ss. X-XI.

8 

BL51: Londres, Brithish Library, Ms. Add. 30851, Liber Psalmorum, Canticorum, himnorum, misticus, s. XI.

9 

BL95: Londres, Brithish Library Ms. Add. 11695, Antiphonarium frag., s. X-XI.

10 

BN01: Madrid, Biblioteca Nacional Ms. 10001, Liber Psalmorum, Canticorum, hymnorum, ca. 1100.

11 

BN10: Madrid, Biblioteca Nacional Ms.10110, Liber Misticus, Toledo, s. XIII.

12 

BN29: Madrid, Biblioteca Nacional Ms. 10029, Códice de Azagra, Toledo, s. X.

13 

C IV: Toledo, Archivo Catedralicio, Cantoral IV de Cisneros, s. XVI.

14 

Calz: Archivo de la Catedral de Santo Domingo de la Calzada, frag. Cod. n.º 1, Liber Horarum, ss. X-XI.

15 

Coim: Coimbra, Archivo da Universidade, IV-3ª S-Gv. 44(22). Liber misticus, frag., ¿s. X?

16 

L8: Catedral de León, Ms. 8, Antiphonarium, ca. 950, León.

17 

NY16: Nueva York, Hispanic Society, Ms. B2916, Liber Misticus, s. XI med.

18 

PB69: París, Bibliothèque National, n. a. lat. 2269.

19 

PB71: París, Bibliothèque National, n. a. lat. 2171, Liber Commicus, antes de 1067, Santo Domingo de Silos.

20 

PB79: París, Bibliothèque National, n. a. lat. 2179. Passionario, s. XI.

21 

PB80: París, Bibliothèque National, n. a. lat. 2180. Passionario, 922.

22 

PB99: París, Bibliothèque National, n. a. lat. 2199. Fragmento de Antifonario, ss. IX-X.

23 

PB239: París, Bibliothèque National, n. a. lat. 239. Miscelaneum, ss. X-XI.

24 

S3: Archivo del Monasterio de Santo Domingo de Silos, Ms. 3, Liber Ordinum minor, 1039, s. XI ex.

25 

S4: Archivo del Monasterio de Santo Domingo de Silos, Ms. 4, Liber Ordinum maior, 1052.

26 

S5: Archivo del Monasterio de Santo Domingo de Silos, Ms. 5, Liber Misticus, 1056.

27 

S6: Archivo del Monasterio de Santo Domingo de Silos, Ms. 6, Liber Misticus, ss. X-XI.

28 

S7: Archivo del Monasterio de Santo Domingo de Silos, Ms. 7, Liber Misticus, Liber Horarum, s. XI.

29 

Sal: Salamanca, Biblioteca Histórica de la Universidad, Ms. 2668, Liber canticorum, horarum, 1059.

30 

Sant: Santiago de Compostela, Biblioteca de la Universidad, Ms. 609, Liber Psalmorum, canticorum, horarum, 1055.

31 

T3: Toledo, Biblioteca Capitular, Ms. 33.3, Liber Horarum, s. XII ex., Toledo

32 

T4: Toledo, Biblioteca Capitular, Ms. 35.4, Liber Misticus, Oracional y Commicus, frag. 11921208, ¿Toledo?

33 

T5: Toledo, Biblioteca Capitular, Ms. 35.5, Liber Misticus, s. XIII, Toledo.

34 

T6: Toledo, Biblioteca Capitular, Ms. 35.5, Liber Misticus s. X ex. - XI.

35 

T7: Toledo, Biblioteca Capitular, Ms. 35.5, Liber Misticus, Liber Ordinum, ca. 1100, Toledo.

36 

Tm25-2: Museo de Santa Cruz de Toledo, Ms. 1325-2, Liber himnorum.

37 

VIG: El Escorial, Biblioteca del Monasterio d-I-2, Códice Vigilano de los concilios, s. X (976-992).

38 

Z418: Biblioteca General de la Universidad de Zaragoza, Ms. 418, Antifonario hispánico, frag. s. X.

Fuentes de rito romano

 
Fuentes al norte de los Pirineos, siglos IX-XI91 Información tomada de Clemens Blume, ed., Thesaurus hymnologicus; Die Hymnen des Thesaurus Hymnologicus H. A. Daniels und anderer Hymnen-Ausgaben (Leipzig: O. R. Riesland, 1908) y de las bases de datos de Cantus Index.
 

39 

A188: Aviñón, Bibliothèque municipale Livrée Ceccano (ancien Musée Calvet), Ms. 188, Himnario, s. XIV.

40 

AAG20: Aachen, Domarchiv, G 20, Antifonario, s. XIII.

41 

AR: Arouca, Museu Regional de Arte Sacra do Mosteiro de Arouca Res. Ms. 025, Antifonario, ca. 1200.

42 

AUT: Autun, Bibliothèque Municipale, Ms. S 0037 (33), Varia, ss. X-X

43 

B047: Berlin, Staatsbibliothek Preussischer Kulturbesitz, Mus. 40047, Antifonario de Quedlimburg, s. XI

44 

B149: Berlín, Staatsbibliothek Preußischer Kulturbesitz, Theol. Lat. Qu. 149, Breviario de Lubin.

45 

BE: Bern, Burgerbibliothek Cod. 455, Himnario, Laon, ss. IX-X.

46 

BL17: Londres, Brithish Library, Ms. 37517, Hymnario, s. X.92

47 

BO: Turín, Biblioteca Nazionale, Cod. G VII 18. Himnario, Bobbio, s. X.

48 

BR387: Brno, Moravská zemská knihovna, R 387, Breviario, s. XII.

49 

BV19-BV20: Benevento, Biblioteca capitolare, V 19, V 20, Breviario de Benevento, s. XII

50 

CA38: Cambrai, Bibliothèque municipale, 38 (olim 40), Antifonario de Cambrai, s. XIII.

51 

CA4: Cambrai, Bibliothèque municipale, Impr. XVI C 4, Antifonario impreso de Cambrai, s. XVI.

52 

CH: Chartres, Bibliothèque Municipale, Ms. 0110 (58), Adiciones, ss. X-XI.

53 

DO: Douai, Bibliothèque Municipale, Ms. 170, Himnario, Santa Rictrudis de Marchiennes, s. X.

54 

E121: Einsiedeln, Stiftsbibliothek, Codex 121, Einsiedeln, s. X (960-970).

55 

E366, Einsiedeln, Stiftsbibliothek Codex 366, Sequenciarium ss. XI, XII.

56 

GAE: Roma, Biblioteca Casanatense, Ms. 1574, Himnasrio de Gaeta, s. XIII.

57 

HAL: Halifax, St. Mary’s University Patrick Power Library, M2149.L4 Antifonario cist. Namur, 1554-1555.

58 

HEIL: Heiligenkreuz, Stiftbibliotek, Hs. 20, Himnario, s. XIII.

59 

HI: Hiersemann, K.W. (propietario en 1895) Breviario benedictino del Norte de Italia o sur de Francia, s. X.

60 

Klk: Kielce, Antyfonarz kielecki Antifonario de Kielce (Polonia), 1, 1372.

61 

LAU: Lausanne, Kantons-und Universitätsbibliotek V 1184, Salterio e Himnario de San Lorenzo, s. XIII.

62 

LI: Linz, Oberösterreichische Landesbibliothek, 290 (olim 183), Varia, Kremsmunster, s. XII.

63 

M27: Múnich, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 17027 Himnario, Schäftlarn, s. X.

64 

MA: Münster, Antifonario impreso 1537.

65 

MC: Montecassino, Monumento Nazionale di Montecassino Bibl., 542, Antifonario de Montecassino, s. XII.

66 

PB01: París, Bibliothèque National n.a.lat. 12601, Breviario cluniacense de St. Taurin l’Echelle, s. XI

67 

PB1235: París, Bibliothèque National n.a.lat. 1235, Gradual, Himnario, Prosario, etc., Nevers, s. XII.

68 

PB40: París, Bibliothèque National n.a.lat. 1240, Troparium e Himnario, San Marcial de Limoges, 933-936.

69 

PB81: París, Bibliothèque National, Ms. lat. 15181-15182, Breviario de Notre Dame, ca. 1300.

70 

PB92: París, Bibliothèque National n.a.lat. 1092 + R7172: Roma, Bibl. Vat. 7172, Himnario de Nápoles, s. X.

71 

PR11: Praga, Národní knihovna České republiky VI G 11, Breviario del convento de San Jorge, s. XII.

72 

PR13: Praga, Národní knihovna České republiky VI E 13, Breviario del convento de San Jorge, s. XII.

73 

PR15: Praga, Národní knihovna České republiky XII E 15c, Himnario del convento de San Jorge, s. XIV.

74 

PRK7: Praga, Kahtedral Cim 7, Salterio Roudnice, ca. 1390.

75 

R17: Rajhrad, Knihovna benediktinského opatství, R17, Antifonario benedictino de Rajhrad, 1313.

76 

R205: Roma, Bibl. Vaticana cod. Rossi 205, Himnario de Moissac, s. XI.

77 

R7172: Roma, Bibl. Vat. 7172 + PB92: París, Bibliothèque National n.a.lat. 1092, Himnario de Nápoles, s. X.

78 

RV: Roma, Biblioteca Vallicelliana, C.5, Antifonario monastico, Roma, ss. XI, XII.

79 

SG18: Sainkt Gallen, Stiftsbibliothek, Hs. 18, Prosario, Procesionario, San Galo, s. X.

80 

SG391: Sankt Gallen, Stiftsbibliothek Hs. 391, Antifonario de Hartker, San Galo, s. X (980).

81 

TON63: Tongeren, Onze-Lieve-Vrouw-Kerk, 63 (olim V), Antifonario Iglesia de Nuestra Señora, s. XIV.

82 

TON64: Tongeren, Onze-Lieve-Vrouw-Kerk, 64 (olim IV), Antifonario Iglesia de Nuestra Señora, s. XIV.

83 

TOU: Toulouse Bibliothèque Municipale, Ms. 70, Salterio, Monasterio San Sabino en Lavedan, s. XIV.

84 

TR: Trier, Monasterio de San Martín, Cod. 1245 (1418), s. IX-X & Cod. Treviren. 592 (1404), s. X.

85 

Uu: Utrecht, Universiteitsbibliotheek, Ms. 406 (shelfmark 3 J 7), Antifonario de Santa María, s. XII.

86 

VE109 Himnario de Verona Biblioteca capitolare CIX (102), s. XI

87 

VER: Vercelli, Biblioteca Capitolare, CLXX, Varia, Arras, 1200-1225.

88 

VI: Breviario impreso de S. Victor de Marsella, 1497.

89 

WI: Viena, Österreichische Nationalbibliothek - Musiksammlung, Cod. 1890, Breviario, s. XII.

90 

WO28: Wolfenbüttel, Herzog August Bibliothek, Cod. Guelf. 28 Helmst, Antifonario s. XVI.

91 

WRO: Wroclaw, Biblioteka Uniwersytecka, I F 401, Antifonario cisterciense, ca. 1295.

92 

ZU: Zúrich, Zentralbibliothek, Ms. Rh. 111, Himnario s. IX.

Fuentes romanas peninsulares ss. XI-XIII
 

93 

A18: Madrid, Real Academia de la Historia, Ms. Aemil. 18, Misal, San Millán de la Cogolla, s. XI ex.

94 

A51: Madrid, Real Academia de la Historia, Ms. Aemil. 51, Antifonario tropario, San Millán de la Cogolla, s. XII in.

95 

B137: Barcelona, Archivo Catedral, Salterio ferial e himnario, Ms. 137, Barcelona, ¿Catedral?, s. XV.

96 

B77: Barcelona, Archivo de la Catedral, Ms. 77 y 77 bis, Consuetudines de Barcelona, 1352.

97 

BaCu20: Barcelona, Archivo de la Corona de Aragón, Ms. San Cugat 20, Consuetudines, San Cugat del Vallés, s. XIV.

98 

BaCu46: Barcelona, Archivo de la Corona de Aragón, Ms. San Cugat 46, Consuetudines, San Cugat del Vallés, 1219-1221.

99 

BaRip116: Barcelona, Archivo de la Corona de Aragón, Ms. Ripoll 116, Expositio Beda y cantica, Monasterio de Ripoll, s. XI.

100 

BaRip40: Barcelona, Archivo de la Corona de Aragón, Ms. Ripoll 40, Translatio Sancti Stephani, Monasterio de Ripoll, s. XI.

101 

Bc1759: Barcelona, Biblioteca de Catalunya, Ms. 1759, Salterio del Patriarca Juan de Aragón, 1301-1334.

102 

Bc2321: Barcelona, Biblioteca de Catalunya, Ms. 2321, Salterio ferial, himnario, Tortosa, Catedral, s. XIV.

103 

Bc2322: Barcelona, Biblioteca de Catalunya, Ms. 2322, Antifonario del oficio,Tortosa: Catedral, siglo XIV.

104 

Bc251: Barcelona, Biblioteca de Catalunya, Ms. 251 (olim 250), Cantoral, San Jerónimo de Murtra, siglo XV.

105 

Bc619: Barcelona, Biblioteca de Catalunya, Ms. 619, Antifonario, ¿Colegiata de San Félix, Gerona?, s. XII.

106 

Bc659: Barcelona, Biblioteca de Catalunya, Ms. 659, Salterio himnario, Barcelona, s. XV.

107 

Bc888: Barcelona, Biblioteca de Catalunya, Ms. 888, Antifonario del oficio, Monasterio jerónimo.

108 

BL47: Londres, Brithish Library, Ms. Add. 30847, Breviario, s. XI.

109 

BL48: Londres, Brithish Library, Ms. Add. 30848, Breviario, Santo Domingo de Silos, s. XI.

110 

BL50: Londres, Brithish Library Ms. Add. 30850, Antifonario, Santo Domingo de Silos, s. XI.

111 

Boc: Barcelona, Biblioteca del Orfeò Català, Salterio himnario s. XV, Cataluña.

112 

Bu227: Barcelona, Biblioteca Universitaria, Ms. 227, Salterio, cánticos e himnos, Gerona, s. XIV.

113 

BU61: Burgos, Archivo de la Catedral, Ms. 61. Fragmentos, s. XIII.

114 

BUlh6: Burgos, Monasterio de Santa Maria la Real de las Huelgas, Ms. 6, Salterio cisterciense, s. XV.

115 

CSeg33: Segovia, catedral Cantoral 33.

116 

EE4: El Escorial, Biblioteca del Real Monasterio L III 4, Breviario OSB, s. XII.

117 

H1: Huesca, Archivo de la catedral, Ms. 1, Himnario s. XI.

118 

H9: Huesca, Archivo de la Catedral, Ms. 9 (olim 25), Matutinarium pars tertia, s. XIII.

119 

Lc12: León, Colegiata de San Isidoro, Breviario ritual, 1187.

120 

LE6: Lérida, Archivo de la Catedral, Ms. 6 (13 de Roda), Consuetudines Lérida, s. XIV.

121 

LU: Lugo, Archivo de la Catedral, Breviario de Lugo, s. XIII.

122 

M1322: Madrid, Biblioteca Nacional, Ms. 1322 (a.I.Iª.8), Antifonario cisterciense, s. XIV.

123 

MO36: Montserrat, Biblioteca del Monasterio, Ms. 36, Breviario monasticum, s. XIII.

124 

MO759: Montserrat, Biblioteca del Monasterio, Ms. 759, Antifonario Officii OP, s. XIV.

125 

PAc: Palma de Mallorca, Archivo de la Catedral, SMV 62 (olim 92), Hymnarium, ss. XIV-XV.

126 

PO16: Poblet, Biblioteca del Monasterio, Ms. 16: Capitulario, Colectas, Himnario, s. XIII-XIV.

127 

PO5: Poblet, Biblioteca del Monasterio, Ms. 5: Antifonario cisterciense, s. XIII.

128 

PO6: Poblet, Biblioteca del Monasterio, Ms. 6: Antifonario cisterciense, s. XIII.

129 

S9: Archivo del Monasterio de Santo Domingo de Silos, Ms. 9, Antifonario, s. XIII.

130 

SA12: Salamanca, Biblioteca Universitaria, Ms. 2612, Psalterio ferial. Hymnario, s. XIV.

131 

T2: Catedral de Toledo, Biblioteca Capitular Ms. 44.2, Antifonario de Toledo, s. XI ex.

132 

T4: Catedral de Toledo, Biblioteca Capitular Ms. 33.4, Breviario de Toledo, s. XIII.

133 

TO112: Tortosa, Archivo de la Catedral, Ms. 112, Ritual de Tortosa, s. XIV.

134 

TZ152: Tarazona, Biblioteca Capitular, Ms. 152, Psalteri ferial, Himnario, s. XIV.

135 

TZ21: Tarazona, Biblioteca Capitular, Ms. 21, Salterio, s. XI.

BIBLIOGRAFÍA CITADA

 

136 

Arocena, Félix M. «El Himnario del Oficio hispano». Scripta Theologica 44, n.º 1 (2012): 9-44.

137 

Blume, Clemens. Hymnodia Gotica. Die Mozarabischen Hymnen des alt-spanischen Ritus. Aus handschriftlichen und gedruckten Quellen. Leipzig: Otto Riesland, 1897.

138 

Blume, Clemens, ed. Thesaurus hymnologicus; Die Hymnen des Thesaurus Hymnologicus H. A. Daniels und anderer Hymnen-Ausgaben. Analecta Hymnica 51. Leipzig: O. R. Riesland, 1908.

139 

Breviarium secundum regulam beati Isidori. Toledo: Melchor Gorricio - Pedro Hagenbach, 1502.

140 

Brou, Louis. «Etudes sur le Misel et le Bréviaire Mozarabes imprimés». Hispania Sacra 11 (1958): 360-364.

141 

Castillo Maldonado, Pedro. Los mártires hispanorromanos y su culto en la Hispania de la Antigüedad Tardía. Granada: Universidad de Granada, 1999.

142 

Castro, José, ed. Hymnodia Hispanica. Corpus Christianorum Latinorum 167. Turnhout: Brepols, 2010.

143 

Christys, Ann R. Christians in Al-Andalus 711-1000. Londres: Routledge, 2002.

144 

Díaz y Díaz, Manuel C. «Los himnos en honor de Santiago de la liturgia hispánica». En De Isidoro al siglo XI. Ocho estudios sobre la vida literaria Penínsular, 275-288. Barcelona: El Albir, 1976.

145 

Díaz y Díaz, Manuel C. «Literary Aspects of the Visigothic Liturgy». En Vie chrétienne et culture dans l’Espagne du VIIe au Xe siècles, 61-76. Brookfield, Vermont: Variorum Ashgate, 1992.

146 

Dreves, Guido M., ed. Analecta Hymnica Medii Aevi. Vol. 17. Leipzig: O. R. Reisland, 1894.

147 

Fernández de la Cuesta, Ismael. Antiphonale silense. Britis Library MSS Add 30850. Madrid: Sociedad Española de Musicología, 1985.

148 

Férotin, Marius. Le Liber ordinum en usage dans l’Église wisigothique et mozarabe d’Espagne du cinquième au onzième siècle, etc.París: Firmin-Didot, 1904.

149 

Fontaine, Jacques y Christine Pellistrandi, eds. L'Europe héritière de l'Espagne wisigothique. Collection de la Casa de Velázquez 35. Madrid: Casa de Velázquez, 1992.

150 

Gonzalez Muñoz, Fernando. «En torno a la poesía latina de la Córdoba del siglo IX». En Iberia cantat. Estudios sobre poesía hispánica medieval, editado por Juan Casas Rigall, 31-60. Santiago de Compostela: Universidad de Santiago de Compostela, 2002.

151 

Guillén, José e Isidoro Rodríguez. Obras completas de Aurelio Prudencio. Madrid: BAC, 1950.

152 

Gutiérrez, Carmen Julia. «La Himnodia medieval en España». Tesis doctoral, Universidad de Oviedo, 1995.

153 

Gutiérrez, Carmen Julia. «Himno». En Diccionario de la música española e hispanoamericana. Madrid: ICCMU, 1999, 6:300-308.

154 

Gutiérrez, Carmen Julia. «Procedimientos de adaptación y creación en los himnos litúrgicos medievales en España: la composición de un repertorio». Revista de Musicología 27 (2004): 815-839.

155 

Gutiérrez, Carmen Julia. «The Hymnodic Tradition in Spain». En Der lateinische Hymnus im Mittelalter. Überlieferung - Ästhetik - Ausstrahlung, editado por Andreas Haug, Christoph März, Fritz Reckow y Lorenz Welker, 215-244. Monumenta Monodica Medii Aevi 6. Kassel: Bärenreiter Verlag, 2004.

156 

Henriet, Patrick. «Sanctoral clunisien et sanctoral hispanique au XIIe siècle, ou de l’ignorance réciproque au syncrétisme. À propos d’un lectionnaire de l’office originaire de Sahagún». En Scribere sanctorum gesta. Recueil d’etudes d’hagiographie medievale offert à Guy Philippart, editado por Étienne Renard, 209-259. Turnhout: Brepols, 2005.

157 

Hornby, Emma, KatiIhnat, Rebecca Maloy y Raquel Rojo. Understanding the Old Hispanic Office: Texts, Melodies, and Devotion in Early Medieval Iberia. Cambridge: Cambridge University Press, 2022.

158 

Hornby, Emma, Marcus Jones y Melanie Shaffer. «Creating and Using Liturgies for the Commune sanctorum in Medieval Iberia». Royal Musical Association Research Chronicle (2024): 1-25. https://doi.org/https://doi.org/10.1017/rrc.2024.3.

159 

Hughes, Andrew. Late Medieval Liturgical Offices. Toronto: Pontifical Institute of Medieval Studies, 1994.

160 

Huglo, Michel. «La pénétration des manuscrits aquitains en Espagne». Revista de musicologia 8, n.º 2 (1985): 249-256.

161 

Ihnat, Kati. «The Martyrs of Córdoba: Debates around a Curious Case of Medieval Martyrdom». History Compass 18, n.º 1 (2020). https://doi.org/https://doi.org/10.1111/hic3.12603.

162 

Imbasciani, Vito D. «Cisneros and the Restoration of the Mozarabic Rite». Tesis doctoral, Cornell University, 1973.

163 

Janini, José y José Serrano. Manuscritos litúrgicos de la Biblioteca Nacional. Madrid: DGAB, 1969.

164 

Lappin, Anthony. The Medieval Cult of Saint Dominic of Silos. Leeds: Maney Publishing, 2002.

165 

Lawson, Christopher M., ed. De Ecclesiasticis Officiis. Corpus Christianorum Latinorum 113. Turnhout: Brepols, 1989.

166 

López, Carlos M. «Más sobre la problemática en torno a las santas Nunilo y Alodia». Príncipe de Viana 31, n.º 118-119 (1970): 101-132.

167 

López Domech, Ramón. «Las santas Nunilo y Alodia de Huesca, Huéscar (Granada) y Bezares (La Rioja). Ensayo bibliográfico». Antigüedad y Cristianismo 16 (1999): 379-396.

168 

Maassen, Friedrich, ed. Concilia Aevi Meroviongici. Hannover: Hahn, 1893.

169 

Martín-Iglesias, José Carlos, Patrick Henriet, Alvaro Cancela Cilleruelo, Ainoa Castro Correa y Carmen Esteban Martínez, eds. Vitae Sanctorvm, Inventiones et Translationes, Libri Miracvlorvm, Hymni. Corpus Christianorum Latinorum 319. Turnhout: Brepols, 2022.

170 

Messenger, Ruth. «The Mozarabic Hymnal». Transactions and Proceedings of the American Philological Association 75, n.º 1 (1944): 103-126.

171 

Migne, Jean Paul. Patrologiae cursus completus. París: Garnier, editores et J.-P. Migne successores, 1844-1864.

172 

Mundó, Anscari. «La datación de los códices litúrgicos visigóticos toledanos». Hispania sacra 18 (1965): 1-25.

173 

Norberg, Dag, ed. S. Gregorii Magni Registrum Epistularton. Corpus Christianorum Latinorum 140-140A. Turnhout: Brepols, 1982.

174 

Pérez de Urbel, Justo. «Origen de los himnos mozárabes». Bulletin hispanique 28 (1926): 5-21, 113-139, 209-245, 305-320.

175 

Rubio Sadia, Juan Pablo. «Los mozárabes frente al rito romano. Balance historiográfico de una relación polémica». Espacio, tiempo y forma. Serie III, Historia medieval 31 (2018): 619-640.

176 

Rubio Sadia, Juan Pablo. «La eucología romana de los santos hispánicos en los obispados pirenaicos: transferencias e individualidad». Miscel·lània Litúrgica Catalana 29 (2021): 157-186.

177 

Rubio Sadia, Juan Pablo. «La incorporación del santoral hispano-mozárabe en la liturgia romana de Toledo: el modus procedendi en las colectas del oficio divino». En El Cardenal Cisneros: música, mecenazgo cultural y liturgia, editado por Tess Knighton y José M. Domínguez, 249-272. Barcelona: Universitat Autònoma, 2022.

178 

Ruiz Torres, Santiago. «El culto a los santos en el monasterio de San Juan de la Peña. Claves de su codificación romana y transmisión en la Baja Edad Media». Analecta Bolandiana 140, n.º 1 (2022): 110-140. https://doi.org/https://doi.org/10.1484/J.ABOL.5.133256.

179 

Ruiz Torres, Santiago. «La monodia litúrgica entre los siglos XV y XIX. Tradición, transmisión y praxis musical a través del estudio de los libros de coro de la catedral de Segovia». Tesis doctoral, Universidad Complutense de Madrid, 2013.

180 

Sabanés, Roser. Los concilios de la provincia eclesiástica Bética en los siglos VIII y XIX. Madrid: Almuzara, 2021.

181 

Schaffer, Melanie. «Three Men in the Fire (×3): Interreligious Anxiety in the Liturgy for Saints Faustus, Januarius, and Martialis in Medieval Iberia». The Journal of musicology 41, n.º 2 (2024): 221-261.

182 

Ubric Rabaneda, Purificación. «La Iglesia y los Estados bárbaros en la Hispania del siglo V (409-507)». Tesis doctoral, Universidad de Granada, 2003.

183 

Vives, José. «Santoral visigodo en calendarios e inscripciones». Analecta Sacra Tarraconensia 14 (1941): 31-58.

184 

Vives, José, Tomás Martín y Gonzalo Martínez. Concilios Visigóticos e Hispano Romanos. Barcelona: CSIC, 1969.

185 

Yarza Urquiola, Valeriano, ed. Passionarium Hispanicum Saeculum X. Corpus Christianorum Latinorum 171. Turnhout: Brepols, 2020.

NOTAS

 
1 

Pedro Castillo Maldonado, Los mártires hispanorromanos y su culto en la Hispania de la Antigüedad Tardía (Granada: Universidad de Granada, 1999), 322-351.

2 

Valeriano Yarza Urquiola, ed., Passionarium Hispanicum Saeculum X (Turnhout: Brepols, 2020), 5.

3 

Las missae hispánicas son una serie de oraciones del oficio sin relación con el sacrificio de la misa.

4 

San Agustín los define así en sus Enarrationes in psalmos: Jean Paul Migne, Patrologiae cursus completus (París: Garnier, editores et J.-P. Migne successores, 1844-1864), 93:798: «Hymnus scitis quid est? Cantus est cum laude Dei. Si laudas Deum, et non cantas, non dicis hymnum: si cantas, et non laudas Deum, non dicis hymnum: si laudas aliud quod non pertinet ad laudem Dei, et si cantando laudes, non dicis hymnum. Hymnus ergo tria ista habet, et cantum, et laudem, et Dei».

5 

Isidoro dice que cada himno tiene un texto «compuesto por talento humano», Christopher M. Lawson, ed., De Ecclesiasticis Officiis (Turnhout, Brepols, 1989), 7.

6 

Purificación Ubric Rabaneda, «La Iglesia y los Estados bárbaros en la Hispania del siglo V (409-507)» (tesis doctoral, Universidad de Granada, 2003), 173.

7 

«Item placuit, ut extra psalmos vel canonicarum scribturarum novi et veteris Testamenti, nicil poetice conpositum in ecclesia psallatur, sicut et sancti præcipiunt canones», José Vives, Tomás Martín y Gonzalo Martínez, Concilios Visigóticos e Hispano Romanos (Barcelona: CSIC, 1969): Concilium I Bracarensis (561), can. XII.

8 

«Et licet libros Ambrosianos habeamus in canone, tamen quoniam reliquorum sunt aliqui, qui digni sunt forma cantare, volumus libenter amplectere praeterea, quorum auctorum nomina fuerint in limine prenotata; quoniam, quae fide constiterint, dicendi ratione non obstant». Friedrich Maassen, ed., Concilia Aevi Meroviongici, Hannover: Hahn, 1893: Concilium Turonense (567), can. 24.

9 

«Non oportet clericos vel laicos religiosos ante sacram horam diei tertiam inire convivia, neque aliquando clericos nisi hymno dicto edere panem, et post cibos gratias auctori Deo referre». Vives, Martín y Martínez, Concilios Visigóticos: ConciliumIIBracarensis (572), can. LXV.

10 

«Quod religiosorum corpora cum hymnis et canticis tantum deferenda sint ad sepulchra», Concilium III Toletanum (589), can. XXII; Migne, Patrologia Latina, vol. 84. La fuente de Migne (sin citar) escribe «hymnis» donde otras dicen «psalmis» o «psallentium vocibus».

11 

«Excomunicatione plectenti qui hymnos reicere fuerint ausi.», Vives, Martín y Martínez, Concilios Visigóticos: Concilium IV Toletanum (633), can. XIII.

12 

«Ut nullus cuiusquunque dignitatis ecclesiasticae deinceps percipiant gradum, qui non totum psalterium vel canticorum usualium et hymnorum». Vives, Martín y Martínez, Concilios Visigóticos: ConciliumVIIIToletanum (653), can. VIII.

13 

En el Oracional que procede de Tarragona conservado en Verona, Biblioteca Capitolare, cod. 89.

14 

Emma Hornby, Kati Ihnat, Rebecca Maloy y Raquel Rojo, Understanding the Old Hispanic Office: Texts, Melodies, and Devotion in Early Medieval Iberia (Cambridge: Cambridge University Press, 2022), 64-65.

16 

Utilizo abreviaturas propias, que pueden verse desarrolladas al final de estre artículo, debido a que muchos de los manuscritos que cito no tienen música y carecen de sigla RISM.

17 

Se crea un santo ficticio adaptando la historia y datos de otro —u otros— a historias o leyendas locales. Otro caso es el de Eulalia de Mérida y de Barcelona, en el que la segunda es la duplicada.

18 

José Vives, «Santoral visigodo en calendarios e inscripciones», Analecta Sacra Tarraconensia 14 (1941): 15.

19 

Se trata de unos cabellos del santo, aunque también le envió una llave que había tocado el cuerpo de san Pedro, un trozo de la cadena con la que este fue llevado al suplicio y una cruz con un fragmento del madero de la cruz de Cristo. Dag Norberg, ed., S. Gregorii Magni Registrum Epistularton (Turnhout: Brepols, 1982), 47-49 (Gregorius Leandro episcopo de Spaniis, a. 591).

20 

Las reliquias de Eulalia de Mérida fueron llevadas a Pravia por el rey Silo (774-783) y a Oviedo por Alfonso II (791-842). Alfonso III llevó a Oviedo las de los santos Eulogio y Leocricia en 883.

21 

Clemens Blume, Hymnodia Gotica. Die Mozarabischen Hymnen des alt-spanischen Ritus. Aus handschriftlichen und gedruckten Quellen (Leipzig: Otto Riesland, 1897).

22 

Blume: Hymnodia Gothica, 35; lo corrobora Justo Pérez de Urbel, «Origen de los himnos mozárabes», Bulletin hispanique 28 (1926): 19.

23 

Breviarium secundum regulam beati Isidori (Toledo: Melchor Gorricio - Pedro Hagenbach, 1502).

24 

Las categorías hispánicas de santos son: Común de Santos; un Justo (mártir); un Confesor (no mártir); Vírgenes y una Virgen, como los primeros sacramentarios franco-gelasiano y gregoriano. Los manuscritos hispánicos no tienen común de mártires, de confesores ni de apóstoles; ni los romanos tienen común de vírgenes mártires, como han mostrado Emma Hornby, Marcus Jones y Melanie Shaffer, «Creating and Using Liturgies for the Commune sanctorum in Medieval Iberia», Royal Musical Association Research Chronicle (2024): 1-25. Estas autoras demuestran que los compiladores del Común de Santos hispano usaron diferentes estrategias para generarlo en diferentes procesos y capas de adición de materiales: algunos de sus textos generaron nuevas composiciones para determinadas celebraciones de santos específicos, pero también materiales de liturgias propias de santos dieron lugar a piezas del Común.

25 

Véase por ejemplo Jacques Fontaine y Christine Pellistrandi, eds., L’Europe héritière de l’Espagne wisigothique (Madrid: Casa de Velázquez, 1992).

26 

Abreviado como PB92; F-Pn 1092 tiene música en O quam f. 49r, Alleluia piis f. 61r, Te centies f. 95r, Almi prophete f. 106v, Assertor aequo f. 107v y Urbs beata f. 139v. V-Rvat 7172 solo en Te centies f. 84r.

27 

F-Pn 1092 f. 1r: «In nomine Domini incipit prologus Isidori. Liber hymnariorum: Hymnum prius […]».

28 

Con veintiocho melodías para treinta y un textos.

29 

Sigo en esta clasificación a Félix M. Arocena, «El Himnario del Oficio hispano», Scripta Theologica 44, n.º 1 (2012): 28. El pasionario supone el 32 % de las citas extrabíblicas y el 18 % del total. La clasificación de Ruth Messenger —Ruth Messenger, «The Mozarabic Hymnal», Transactions and Proceedings of the American Philological Association 75, n.º 1 (1944): 103- 126)— me parece poco clara.

30 

El repertorio hímnico hispano ha sido trabajado por filólogos como C. Blume, H. A. Daniel o J. M. Neale y más tarde Manuel Díaz y Díaz, Juan Gil, José Castro, D. Norberg, B. Thorsberg o A. De Almeida Matos. Los trabajos históricos sobre las fuentes se deben sobre todo a Pérez de Urbel, Vives y Janini.

31 

Adrián y Natalia; Bábila (2); Cristina (2); Cristóbal; Cosme y Damián; Quirico (2); Dorotea (2); Eufemia (2); Jerónimo; Julián y Basilisa (3); Mamedes y Tirso.

32 

Agata (3), Cecilia; Clemente; Eugenia (2); Hipólito; Justo y Abundio; Sebastián (4) y Esteban.

33 

Ágata; Inés (2); Gervasio y Protasio.

34 

Andrés (2); Bartolomé (2); Santiago (3); translación de Santiago; Inocentes; Natividad de Juan B (4); Juan B; decapitación de Juan B.; Juan Ev., Lucas, Mateo (3), Miguel (2), Pedro, Felipe, Simón y Judas, Tomás (2).

35 

Juan Ev., Lázaro, Miguel y Pedro y Pablo (estos dos últimos no aparecen en AH 27).

36 

Hispanorromanos: Crispín; Fausto, Januario y Marcial (2); Geroncio; Servando; Ciriaco y Paula; Torcuato. Mozárabes: Eulogio y Leocricia.

37 

Hispanorromanos: Zoilo, Servando y Germán. Mozárabe: Pelayo.

38 

Hispanorromanos: Justo y Pastor; Justa (2); Justa y Rufina; Vicente; Leocadia; Marciana; Vicente, Sabina y Cristeta.

39 

Hispanorromanos: Cucufate; Facundo y Primitivo (2); Félix. Visigodo: Emiliano. Mozárabe: Nunilo y Alodia.

40 

Hispanorromanos: Lorenzo; Fructuoso de Tarragona (2); Emeterio y Celedonio.

41 

La última recensión y más completa es la de Castro. Como en todo el rito, en los himnos hispánicos hay numerosas fuentes extrabíblicas. Castro ha localizado 2.300 frente a las 1.733 de la Biblia. El 67 % de estas últimas corresponde al NT y el 33 % al AT. En general, los textos de Tempore se basan en la Biblia y en Padres de la Iglesia, y los del Santoral en la misa y passio del santo, José Castro (ed.), Hymnodia Hispanica (Turnhout, Brepols, 2010), 861-952.

42 

Pérez de Urbel, «Origen»; y Manuel C. Díaz y Díaz, «Los himnos en honor de Santiago de la liturgia hispánica», en De Isidoro al siglo XI. Ocho estudios sobre la vida literaria peninsular (Barcelona: El Albir, 1976), 247-262.

43 

Hay un himno para un santo visigodo (Emiliano) y tres para mozárabes: Nunilo y Alodia, Pelayo y Eulogio.

44 

Obra suya son los himnos romanos Ales diei nuntius, Nox et tenebrae et lumina y su divisio Lux ecce surgit aurea, Salvete flores martyrum, etc. Ofrece un elenco AH 27, 37-39.

45 

Los santos hispanos son Emeterio y Celedonio de Calahorra (Carmen I), Lorenzo de Huesca (Carmen II), Eulalia de Mérida (Carmen III y Carmen XI). Engracia y los dieciocho mártires de Zaragoza (Optato, Luperco, Suceso, Marcial, Urbano, Quintiliano, Julia, Publio, Frontón, Félix, Ceciliano, Evencio, Primitivo, Apodemo y cuatro con el nombre de Saturnino); cita a Acislo y Zoilo de Córdoba, Félix de Gerona, Cucufato de Barcelona, Justo y Pastor de Complutum y Cayo y Clemente de Zaragoza (Carmen IV), Vicente de Valencia (Carmen V), Fructuoso, Augurio y Eulogio de Tarragona (Carmen VI). Los no hispanos son Cipriano de Antioquía, Casiano de Tánger, Pablo de Narbona y Ginés de Arlés (Carmen IV), Quirino de Roma (Carmen VII). Casiano de Imola (Carmen IX), Román de Antioquía (Carmen X). Hipólito de Roma, con Cipriano y Celedonio (Carmen XI), Pedro y Pablo de Roma (Carmen XII), Cipriano de Antioquía (Carmen XIII) e Inés de Roma (Carmen XIV).

46 

El Oracional de Verona (Tarragona, ca. 700), cuenta con treinta y una fiestas de santos con oraciones del oficio y algunos cantos propios de cada fiesta, por lo que esta properización estaba ya establecida a fines del s. VII.

47 

Jesús Enciso, «El autor del Prólogo en verso de los Himnos Mozárabes», Revista Española de Teología 3 (1943): 485-492.

48 

«Id etiam placuit, ut pro reverentia principis ac regiae sedis honore vel metropolitani civitatis ipsius consolatione convicini Toletanae urbis epi scopi, iuxta quod eiusdem pontificis admonitionem acceperint, singulis per annum mensibus in eadem urbem debeant conmorari, messivis tamen vel vindemialibus feriis relaxatis». Vives, Martín y Martínez, Concilios Visigóticos: Concilium VII Toletanum (646), can. VI.

49 

Migne, Patrologie Latine, 96:31, 87; Marius Férotin, Le Liber ordinum en usage dans l’Église wisigothique et mozarabe d’Espagne du cinquième au onzième siècle, etc. (París: Firmin-Didot, 1904), entre otros.

50 

Leandro y Pedro de Lérida, según las Etimologías, compusieron obras, Isidoro, según L8, compuso la Bendición de lámparas y la de la Ascensión, Balduniguio, según L8, bendiciones y Eugenio, según Isidoro, corrigió cantos, Ildefonso, según L8, varias misas, y la bendición epsicopal según Cixila.

51 

Cita en una estrofa a los vascones y en otra al Ebro, pero esas estrofas no aparecen en la versión litúrgica.

52 

Roser Sabanés, Los concilios de la provincia eclesiástica Bética en los siglos VIII y XIX (Madrid: Almuzara, 2021).

53 

Los «mártires cordobeses» fueron cristianos del Emirato Omeya de Córdoba, asesinados por desafiar al poder islámico, en especial entre 850 y 859. Entre los más conocidos, además de Eulogio y su discípula Leocricia, están Justo y Abundio, Adolfo y Juan, Áurea, Columba, Nunilo y Alodia, Rodrigo y Salomón o Zoilo. Kati Ihnat, «The Martyrs of Córdoba: Debates around a Curious Case of Medieval Martyrdom», History Compass 18, n.º 1 (2020), https://doi.org/10.1111/hic3.12603. El más famoso mártir de Córdoba, Pelayo (ca. 911-925), no fue uno de estos mártires voluntarios.

54 

Restant nunc ad Cristi fidem (AH 27, 160), situa su martirio en Huesca. Eulogio las situa en Córdoba, probablemente alterando los datos —Ann R. Christys, Christians in Al-Andalus 711-1000 (Londres: Routledge, 2002), 74-78—. También se han propuesto como lugares de martirio Bézares, Huéscar, Íscar y otros, como recuerdan Carlos M. López «Más sobre la problemática en torno a las santas Nunilo y Alodia», Príncipe de Viana 31, n.º 118-119 (1970): 101-132; y Ramón López Domech, «Las santas Nunilo y Alodia de Huesca, Huéscar (Granada) y Bezares (La Rioja). Ensayo bibliográfico», Antigüedad y Cristianismo 16 (1999): 379-396. Esta controversia confirma las dudas y reservas sobre los mártires cordobeses.

55 

Fernando Gonzalez Muñoz, «En torno a la poesía latina de la Córdoba del siglo IX», en Iberia cantat. Estudios sobre poesía hispánica medieval, ed. Juan Casas Rigall (Santiago de Compostela: Universidad de Santiago de Compostela, 2002), 31-60.

57 

Arocena, «El Himnario», 21.

58 

Fiesta desconocida en el Oracional de Verona.

59 

AH 27, 175, vv. 87-88: «quo premimur, hoc iugum auferat et laetos faciat secula in omnia».

60 

AH 27, 115, vv. 129-133: «(...) iugum, quod est durum, auferat ocius, bellum aufugiat, pacem et inferat».

61 

Este himno no pasó a la liturgia por estar dedicado a Eulogio, uno de los controvertidos «mártires de Córdoba».

62 

AH 27, 165, vv. 46-50: «Gentis iugum, quod impie nos comprimit, tuo depelle adiumento gratia. Morbus et bostis absit vel penuria, adversa cuncta ocius aufugiant, pax sit perennis, functis quies placida».

63 

AH 27, 121, vv. 51-52: «ut iugum iam velociter, quod sustinemus auferat».

64 

Acróstico con el nombre. Este himno solo aparece en el Breviario de 1502.

65 

AH 27, 110, vv. 41-42: «Pestis abscedat fugiatque languor praemit jugum populos depelle (...)».

66 

AH 27, 131, vv. 21-25: «Plebis attritae iugum durum pelle, bella remove».

67 

Acróstico con el nombre. Este himno solo aparece en el Breviario de 1502.

68 

Un acróstico indica este nombre femenino.

69 

Carmen Julia Gutiérrez, «Himno», en Diccionario de la música española e hispanoamericana (Madrid: ICCMU, 1999), 6:300-308; Carmen Julia Gutiérrez, «Procedimientos de adaptación y creación en los himnos litúrgicos medievales en España: la composición de un repertorio», Revista de Musicología27 (2004): 815-839; Carmen Julia Gutiérrez, «The Hymnodic Tradition in Spain», en Der lateinische Hymnus im Mittelalter. Überlieferung - Ästhetik - Ausstrahlung, ed. Andreas Haug, Christoph März, Fritz Reckow y Lorenz Welker (Kassel: Bärenreiter Verlag, 2004), 215-244.

70 

Melanie Schaffer, «Three Men in the Fire (×3): Interreligious Anxiety in the Liturgy for Saints Faustus, Januarius, and Martialis in Medieval Iberia», The Journal of musicology 41, n.º 2 (2024): 221-261.

71 

Textos latinos tomados de José Guillén e Isidoro Rodríguez, Obras completas de Aurelio Prudencio (Madrid: BAC, 1950). Traducciones revisadas por la autora.

72 

Debo este dato a la perspicacia de Pablo Fernández Cantalapiedra.

73 

Louis Brou, «Etudes sur le Misel et le Bréviaire Mozarabes imprimés», Hispania Sacra 11 (1958): 360-364. Todo el manuscrito procede del mismo taller, como muestran sus reclamos y otros datos, y sus tres partes (Salmos, Canticos e Himnos), forman un Breviario que es monástico pues contiene el Ordo Peculiaris.

75 

Anscari Mundó, «La datación de los códices litúrgicos visigóticos toledanos», Hispania sacra 18 (1965): 2-8.

76 

José Janini y José Serrano, Manuscritos litúrgicos de la Biblioteca Nacional (Madrid: DGAB, 1969).

77 

Siguiendo a Vito D. Imbasciani, «Cisneros and the Restoration of the Mozarabic Rite» (tesis doctoral, Cornell University, 1973), quien fue el primero en demostrar la escasa relación de este repertorio con el medieval.

78 

Carmen Julia Gutiérrez, «La Himnodia medieval en España» (tesis doctoral, Universidad de Oviedo, 1995).

79 

Rubio Sadia cita las Constituciones de Pedro de Librana de 1128 (editadas por José María Lacarra) que ordenan que, en Zaragoza, «todos los sábados, todos los clérigos de todas las iglesias de toda la ciudad se reúnan en el capítulo, para que allí escuchen y aprendan lo que debe hacerse en el oficio eclesiástico durante toda la semana», en Juan Pablo Rubio Sadia, «Los mozárabes frente al rito romano. Balance historiográfico de una relación polémica», Espacio, tiempo y forma. Serie III, Historia medieval 31 (2018): 627-628. Rubio supone que el clero mozárabe de Zaragoza aceptó pacíficamente el aprendizaje, aunque el documento no lo menciona.

80 

Juan Pablo Rubio Sadia, «La eucología romana de los santos hispánicos en los obispados pirenaicos: transferencias e individualidad», Miscel·lània Litúrgica Catalana 29 (2021): 157-186.

81 

Rubio Sadia, «Los mozárabes». Sobre esto han escrito Patrick Henriet, «Sanctoral clunisien et sanctoral hispanique au XIIe siècle, ou de l’ignorance réciproque au syncrétisme. À propos d’un lectionnaire de l’office originaire de Sahagún», en Scribere sanctorum gesta. Recueil d’etudes d’hagiographie medievale offert à Guy Philippart, ed. Étienne Renard (Turnhout: Brepols, 2005), 258, que se refiere a un un «transfert brutal», es decir, una transición ritual sin permeabilidad hacia las devociones locales y Michel Huglo, «La pénétration des manuscrits aquitains en Espagne», Revista de musicologia 8, n.º 2 (1985): 253: «A s’en tenir aux manuscrits et aux fragments de Tolède, on serait tenté de penser que les espagnols sont passés de plein pied de la liturgie mozárabe et de la notation wisigothique à la liturgie romano-grégorienne et à la notation aquitaine».

82 

Existen diversas dataciones para este oficio, todas muy cercanas entre sí: entre 1081-1088 lo cree Ismael Fernández de la Cuesta, Antiphonale silense. Britis Library MSS Add 30850 (Madrid: Sociedad Española de Musicología, 1985), XV. Por la datación del oficio, lo cree de entre 1090 y principios del siglo XII Anthony Lappin, The Medieval Cult of Saint Dominic of Silos (Leeds: Maney Publishing, 2002), 214; y José Carlos Martín Iglesias centra la fecha entre 1088 y 1091: José Carlos Martín-Iglesias et al., eds., Vitae Sanctorvm, Inventiones et Translationes, Libri Miracvlorvm, Hymni (Turnhout: Brepols, 2022), 135.

83 

Raquel Rojo Carrillo La denomina «silense» en «From the Hispanic rite to the Franco-Roman rite: musical notation and liturgical change». Journal of Medieval Iberian Studies, 1–30. https://doi.org/10.1080/17546559.2024.2417168.

84 

Como puede comprobarse comparando estas fuentes en la base de datos SEMM [musicahispanica.eu].

85 

Juan Pablo Rubio Sadia, «La incorporación del santoral hispano-mozárabe en la liturgia romana de Toledo: el modus procedendi en las colectas del oficio divino», en El Cardenal Cisneros: música, mecenazgo cultural y liturgia, ed. Tess Knighton y José M. Domínguez (Barcelona: Universitat Autònoma, 2022), 249-272.

86 

Guido M. Dreves, ed., Analecta Hymnica Medii Aevi, vol. 17 (Leipzig: O.R. Reisland, 1894); Andrew Hughes, Late Medieval Liturgical Offices (Toronto: Pontifical Institute of Medieval Studies, 1996); Santiago Ruiz Torres, «El culto a los santos en el monasterio de San Juan de la Peña. Claves de su codificación romana y transmisión en la Baja Edad Media», Analecta Bolandiana 140, n.º 1 (2022): 110-140.

88 

Por ejemplo, Scripta sunt caelo para Emeterio y Celedonio y O dei perenne verbum para Justo y Pastor: Santiago Ruiz Torres, «La monodia litúrgica entre los siglos XV y XIX. Tradición, transmisión y praxis musical a través del estudio de los libros de coro de la catedral de Segovia» (tesis doctoral, Universidad Complutense de Madrid, 2013), 447-448.

89 

Entre corchetes fuentes del siglo XII y posteriores; *indica sin música; + indica íncipit; en negrita fuentes con música; en gris, himnos de posible procedencia hispánica.

90 

Entre corchetes fuentes del siglo XII y posteriores; *indica sin música; +indica íncipit; en negrita fuentes con música;; en gris himnos posiblemente hjispánicos.

91 

Información tomada de Clemens Blume, ed., Thesaurus hymnologicus; Die Hymnen des Thesaurus Hymnologicus H. A. Daniels und anderer Hymnen-Ausgaben (Leipzig: O. R. Riesland, 1908) y de las bases de datos de Cantus Index.

92 

Contiene solo dos himnos con música: Lucis creator, f. 106v y Christe splendor, f. 126v.